Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang - Không gian tín ngưỡng thờ Mẫu giao thoa Việt Chăm
NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Trên bản đồ di sản văn hóa vùng duyên hải Nam Trung Bộ, Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang tỏa sáng như biểu tượng mẫu mực về sức sống bền bỉ của tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa. Gắn liền với quần thể đền tháp cổ kính bên dòng sông Cái hiền hòa, kỳ đại lễ mùa xuân tái hiện những nghi thức tế tự trang nghiêm cùng diễn xướng dân gian truyền thống của cư dân xứ Trầm Hương.
Cội nguồn tín ngưỡng giao thoa trong Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang
Chiều sâu lịch sử làm nên sức cuốn hút đặc biệt của Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang bắt nguồn từ quá trình tiếp biến văn hóa hòa bình giữa cư dân Chăm cổ và cộng đồng người Việt trên vùng đất Kauthara xưa. Trải qua hơn mười hai thế kỷ hình thành đền tháp và hàng trăm năm đồng hành trong đời sống tâm linh, hai mạch nguồn huyền thoại đã hòa quyện làm một dưới mái tháp gạch nung đỏ thắm.
Huyền tích Mẹ Xứ Sở dạy dân cày cấy và tìm trầm
Trong tâm thức nguyên sơ của cộng đồng người Chăm gắn với không gian di sản văn hóa Chăm Pa Ninh Thuận và vùng Kauthara cổ, vị thần tối cao ngự trị trên đỉnh đồi Cù Lao bên cửa biển Xóm Bóng là nữ thần Po Inu Nagar (hay Yang Po Inu Nagar) — vị thần Mẹ Xứ Sở sinh thành ra đất đai, nguồn nước ngọt, cây lúa và các nghề thủ công truyền thống. Theo truyền thuyết bản địa, bà được tạo tác từ những áng mây ngũ sắc và bọt sóng biển khơi, đem hạt lúa giống đầu tiên gieo xuống cánh đồng châu thổ, dạy con người cách đắp đập dẫn nước tưới ruộng, dệt vải thổ cẩm và nhận biết những thân cây gió bầu kết tụ trầm hương Khánh Hòa quý giá giữa đại ngàn.
Từ sau công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần, cư dân người Việt lập nghiệp bên dòng sông Cái đã tiếp nhận hình tượng Mẹ Xứ Sở của người Chăm bằng lòng thành kính. Trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, nữ thần Po Inu Nagar được tôn vinh thành Thiên Y A Na Thánh Mẫu (Bà Chúa Ngọc). Theo văn bia chữ Hán năm Tự Đức thứ 9 (1856) tại di tích, Thánh Mẫu giáng trần từ núi Đại An làm con nuôi đôi vợ chồng lão nông tiều phu, sau ẩn vào khúc kỳ nam trôi ra Bắc kết duyên cùng Thái tử Bắc Hải sinh được Cô Quý và Cậu Tài, rồi quay về quê cũ dạy dân làm ăn trước khi hiển thánh vào ngày 23 tháng Ba âm lịch.
Dấu mốc lịch sử hình thành đại lễ tháng Ba âm lịch
Để tưởng nhớ ngày hiển thánh của Mẫu, cộng đồng Việt – Chăm duy trì tục lệ mở hội lớn hằng năm tại quần thể Tháp Bà Ponagar Nha Trang từ ngày 20 đến ngày 23 tháng Ba âm lịch. Trước đó, từ mồng 1 đến mồng 3 tháng Ba âm lịch, người dân xứ Trầm Hương hành hương về núi Đại An tham dự lễ hội Am Chúa Diên Khánh Khánh Hòa, tạo nên hành trình tâm linh liền mạch từ miền núi xuống miền cửa biển.
Dưới triều Nguyễn, Thiên Y A Na Thánh Mẫu được ban tặng nhiều đạo sắc phong bậc Thượng đẳng thần với mỹ tự “Hồng Nhân Phổ Tế Linh Ứng Thượng Đẳng Thần”, đồng thời chuẩn định quy chế tế lễ quốc gia do các quan đầu tỉnh tại thành cổ Diên Khánh Khánh Hòa đứng làm chủ tế. Nhờ sự kết hợp giữa nghi lễ điển chế với diễn xướng dân gian vạn chài, Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang đã trở thành ngày hội tâm linh lớn nhất khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.
| Thời gian cử hành | Nghi thức & Hoạt động trọng tâm | Không gian thực hiện | Chủ thể tham gia và ý nghĩa tâm linh |
|---|---|---|---|
| Giờ Ngọ – Giờ Tý ngày 20/3 ÂL | Lễ Thay y và lễ Mộc dục (tắm tượng Thánh Mẫu) | Nội điện tháp Chính (Kalan) trên tầng thượng | Ban tổ chức, các vị bô lão dùng nước lá thơm tắm tượng và thay xiêm y mới |
| Sáng ngày 21/3 ÂL | Lễ Khai mạc và lễ Cầu quốc thái dân an | Sân khấu chính và tiền đình Mandapa | Chư tôn đức Tăng Ni, chức sắc tôn giáo và nhân dân cầu hòa bình, mưa thuận gió hòa |
| Đêm 20/3 – 21/3 ÂL | Nghi thức thả hoa đăng sông Cái | Bến sông Cái dưới chân đồi Cù Lao | Hàng ngàn hoa đăng thắp sáng dòng sông tri ân công đức Mẹ Xứ Sở |
| Khuya 22/3 đến rạng sáng 23/3 ÂL | Lễ Cúng ngọ và lễ Tế cổ truyền (Tế Gia mẫu) | Tiền sảnh tháp Chính Ponagar | Các vị bô lão mặc áo thụng xanh thực hành nghi thức Bồi tế, Chánh tế theo điển chế xưa |
| Xuyên suốt 20/3 – 23/3 ÂL | Múa Bóng rỗi dâng bông, múa Chăm, hát Văn, hát Bộ | Sân tiền đình Mandapa và sân tháp thượng | Các đoàn hành hương Việt – Chăm dâng lễ phẩm và biểu diễn nghệ thuật dân gian |
Không gian đền tháp và hành hương về Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang
Mỗi độ tháng Ba âm lịch về, khi cái nắng đầu hạ bắt đầu trải vàng trên sóng nước vịnh Nha Trang và gió biển thổi mát rượi qua cửa sông Cái, cả khu vực đồi Cù Lao lại khoác lên mình diện mạo rực rỡ của cờ hội ngũ sắc, đèn lồng và hương trầm ngào ngạt. Không gian thực hành của Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang là sự tổng hòa tuyệt đẹp giữa kiến trúc đền tháp cổ đại với cảnh quan núi sông kỳ vĩ.

Bố cục ba tầng tháp cổ bên dòng sông Cái
Toàn bộ các nghi thức trọng thể của Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang được tổ chức ngay trong khuôn viên khu di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt trên đồi Cù Lao — ngọn đồi đá hoa cương cao hơn mười mét nằm sát bờ Bắc sông Cái, nhìn thẳng ra cửa biển Xóm Bóng và hướng về phía danh thắng Hòn Chồng Nha Trang. Theo trục hành lễ từ Đông sang Tây và từ thấp lên cao, dòng người trẩy hội bước qua cổng nghi môn để tiến lên tầng giữa là khu tiền đình Mandapa với hai mươi hai trụ gạch hình bát giác cổ kính đứng sừng sững như một tiền sảnh đón tiếp linh thiêng.
Tại tiền đình Mandapa thoáng đãng, các đoàn hành hương dừng chân sửa soạn lễ vật trước khi bước lên bậc thang đá dẫn lên tầng thượng. Trên đỉnh đồi, bốn ngôi tháp Chăm cổ gồm tháp Chính (Ponagar Kalan) thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu (nữ thần Po Inu Nagar), tháp Nam thờ thần Shiva, tháp Đông Nam thờ Ông Nam Hải và tháp Tây Bắc thờ Cô Quý – Cậu Tài hiện lên uy nghiêm dưới bóng cây đại thụ.
Dòng người hành hương từ duyên hải và Tây Nguyên
Điểm làm nên tầm vóc khu vực của Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang là sự hội tụ của hàng trăm đoàn khách hành hương và các bản hội thờ Mẫu từ khắp miền Trung, Tây Nguyên và Nam Bộ. Ngay từ ngày 18, 19 tháng Ba âm lịch, hàng vạn đồng bào người Việt, Chăm, Raglai, Ê-đê, Cơ-ho từ Ninh Thuận, Phú Yên, Bình Định, Đà Nẵng, Huế tới Đắk Lắk, Lâm Đồng đã thành kính tụ hội dưới chân đồi Cù Lao.
Giữ trọn mối giao cảm tâm linh từ ngàn xưa, các đoàn chức sắc và nghệ nhân Chăm vùng Phan Rang, Ninh Phước — nơi nổi tiếng với lễ hội Katê Ninh Thuận tại cụm tháp Po Klong Garai Phan Rang — hằng năm đều mang lễ vật cổ truyền, thổ cẩm từ làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp, đồ gốm từ làng gốm Chăm Bàu Trúc cùng nhạc cụ truyền thống ra Nha Trang dự lễ vía Bà, kết nên ngày hội đại đoàn kết dân tộc.
Hệ thống nghi lễ cổ truyền trong Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang
Phần cốt lõi định hình giá trị di sản của Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang nằm ở hệ thống nghi lễ chuẩn mực kết hợp giữa điển chế triều Nguyễn, nghi lễ Phật giáo cầu an và tín ngưỡng dân gian vùng biển. Mỗi nghi thức đều được các bậc cao niên trong ban nghi lễ truyền thừa và thực hành với sự tôn kính tuyệt đối.
Nghi thức lễ Thay y và lễ Mộc dục thiêng liêng
Mở đầu chuỗi nghi thức chính thức của Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang vào ngày 20 tháng Ba âm lịch là lễ Thay y và lễ Mộc dục diễn ra trong nội điện tháp Chính Ponagar Kalan. Khi cửa tháp khép lại, các vị bô lão và phụ nữ đức độ trong ban lễ sanh trực tiếp hầu Mẫu dưới ánh nến và làn khói trầm hương.
Trong tiếng chuông trống Bát nhã, các chức sắc tháo xiêm y cũ trên pho tượng đá nữ thần Bhagavati (hiện thân của Thiên Y A Na Thánh Mẫu). Tiếp đó, nghi thức lễ Mộc dục được tiến hành bằng khăn lụa điều mới thấm nước suối nấu cùng năm loại hoa thơm và thảo mộc để lau rửa pho tượng đá. Sau khi lau khô, ban nghi lễ khoác lên mình Thánh Mẫu bộ hoàng bào thêu phượng lộng lẫy cùng mão cửu phượng kim tuyến (tức lễ Thay y). Nước thơm sau lễ tắm tượng được chia sẻ để cầu bình an và sức khỏe.
Lễ Cầu quốc thái dân an và Tế cổ truyền
Sang ngày 21 tháng Ba âm lịch, sau lễ khai mạc là lễ Cầu quốc thái dân an và lễ Cúng Phật, Cầu siêu. Lời kinh cầu hòa bình, mưa thuận gió hòa hòa quyện cùng nghi thức thả hoa đăng sông Cái vào buổi tối, khi hàng ngàn hoa đăng lung linh được thả xuống dòng sông Cái tri ân Mẹ Xứ Sở.
Đỉnh cao nghi thức điển chế diễn ra lúc 12 giờ đêm ngày 22 rạng sáng 23 tháng Ba âm lịch (giờ Tý ngày chính vía Mẫu) với lễ Tế cổ truyền (Tế Gia mẫu) tại tiền sảnh tháp Chính. Các vị bô lão trong trang phục áo thụng xanh, mão cân đai phân công các vị trí Chánh tế, Bồi tế, Đông xướng, Tây xướng, Đọc chúc và nhạc lễ bát âm. Qua ba tuần dâng hương rượu (Sơ hiến, Á hiến, Chung hiến) và đọc văn chúc chữ Hán Nôm ca ngợi công đức Thiên Y A Na Thánh Mẫu, lễ Tế cổ truyền tái hiện vẻ đẹp chuẩn mực của lễ nhạc Việt Nam.
| Thành phần diễn xướng | Nguồn gốc văn hóa | Đặc trưng nghệ thuật và đạo cụ | Ý nghĩa dâng cúng trong lễ hội |
|---|---|---|---|
| Múa Bóng rỗi dâng bông | Diễn xướng thờ Mẫu người Việt Nam Trung Bộ & Nam Bộ | Nghệ nhân đội mâm vàng, tháp cổ, bình hoa sen trên đầu uốn lượn theo nhịp trống | Tôn vinh vẻ đẹp khéo léo và lòng thành kính dâng lễ vật lên Thánh Mẫu |
| Hát Văn (Chầu văn) | Âm nhạc nghi lễ thờ Mẫu cổ truyền người Việt | Đàn nguyệt, phách tre, cảnh đồng đệm cho lời ca ngợi công đức Bà Chúa Ngọc | Kết nối tâm linh và truyền tải lịch sử, đạo lý hướng thiện của Mẫu |
| Múa quạt, múa đội lu Chăm | Nghệ thuật vũ đạo đền tháp dân tộc Chăm | Thiếu nữ Chăm đội bình gốm, múa quạt theo tiếng trống Paranưng, kèn Saranai | Tái hiện nghi lễ dâng nước thiêng và lửa thiêng lên nữ thần Po Inu Nagar |
| Tuồng cổ (Hát Bộ) | Nghệ thuật sân khấu truyền thống vùng biển Khánh Hòa | Các đoàn nghệ nhân biểu diễn tích tuồng lịch sử trung hiếu tiết nghĩa | Phục vụ đời sống tinh thần cộng đồng và giữ gìn cổ lệ hát chầu thần |
Diễn xướng dân gian và bảo tồn Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang
Nếu phần lễ mang đậm tính trang nghiêm, thành kính nơi điện thờ tháp cổ thì phần hội của Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang lại là một đại tiệc nghệ thuật dân gian đầy sắc màu. Dưới chân tháp ngàn năm tuổi, những loại hình diễn xướng đặc sắc nhất của cả người Việt lẫn người Chăm cùng nhau tỏa sáng, tạo nên sức sống văn hóa cộng đồng mãnh liệt.

Vũ điệu Bóng rỗi dâng bông và múa quạt Chăm
Nét nghệ thuật cuốn hút nhất tại sân tháp thượng và tiền đình Mandapa trong Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang là nghệ thuật múa Bóng rỗi dâng bông của các đoàn hành hương người Việt kết hợp cùng vũ điệu dân gian Chăm. Trong tiếng đàn nguyệt, trống chầu và giọng hát Văn réo rắt, các nghệ nhân múa Bóng thực hiện động tác dâng hương, dâng hoa sen hồng uyển chuyển và đội mâm vàng, mô hình tháp cổ trên đỉnh đầu di chuyển nhịp nhàng.
Xen kẽ với múa Bóng rỗi dâng bông là âm thanh trống Ginăng, trống Paranưng và kèn Saranai từ các đoàn nghệ nhân Chăm. Những thiếu nữ Chăm đội bình gốm mộc, tay xòe quạt đỏ thực hiện điệu múa Tamia dâng thần trước tháp Chính, kết hợp cùng hoạt động trình diễn nghề dệt thổ cẩm và nghề nặn gốm từ làng gốm Lư Cấm Ngọc Hiệp Nha Trang.
Giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Cùng với lễ hội Cầu ngư Khánh Hòa và Lễ hội Yến sào Khánh Hòa tôn vinh đạo nghề khai thác yến sào Khánh Hòa, Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang hợp thành bộ ba lễ hội truyền thống trụ cột xứ Trầm biển Yến và mở màn cho các kỳ Festival Biển Nha Trang. Năm 2012, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Trong tiến trình bảo tồn di sản gắn với chuyển đổi số, hệ thống dữ liệu của Khánh Hòa NSSC đóng vai trò lưu giữ tư liệu chuẩn xác về lịch sử nghi lễ, văn chúc cổ và diễn xướng dân gian tại khu đền tháp trên đồi Cù Lao, giữ gìn nguyên vẹn các nghi thức cổ truyền văn minh, trang trọng.
Trải qua hàng thế kỷ ngân vang bên cửa biển Xóm Bóng, Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang mãi là biểu tượng sáng ngời của đạo lý uống nước nhớ nguồn và tình đoàn kết gắn bó keo sơn giữa các dân tộc Việt – Chăm trên dải đất miền Trung. Từ nghi thức lễ Mộc dục, lễ Thay y, lễ Tế cổ truyền trang nghiêm trong lòng tháp cổ cho tới những điệu múa Bóng rỗi dâng bông và đêm thả hoa đăng sông Cái lung linh huyền ảo, tất cả đã kết tinh thành một di sản văn hóa tâm linh trường tồn, nuôi dưỡng tâm hồn nhân ái và khát vọng vươn lên của con người vùng đất Khánh Hòa.
NSSC Khánh Hòa
khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Khánh Hòa.
Bài liên quan
Lễ hội Nho và Vang Ninh Thuận - Ngày hội tôn vinh văn hóa nông nghiệp miền nắng gió
Lễ hội Nho và Vang Ninh Thuận diễn ra định kỳ tại Phan Rang nhằm tôn vinh cây nho, nghề ủ vang truyền thống và di sản văn hóa Chăm Pa đặc sắc Nam Trung Bộ.
Lễ hội Yến sào Khánh Hòa - Nghi lễ tri ân Tổ nghề gần bảy thế kỷ trên đảo Hòn Nội
Lễ hội Yến sào Khánh Hòa diễn ra ngày mùng 10 tháng 5 âm lịch trên đảo Yến Hòn Nội. Khám phá nghi thức giỗ Tổ nghề yến và di sản phi vật thể quốc gia.
Festival Biển Nha Trang - Đại tiệc văn hóa nghệ thuật tôn vinh di sản biển đảo
Festival Biển Nha Trang tổ chức định kỳ hai năm một lần tại Quảng trường 2 tháng 4 hội tụ lễ hội Cầu ngư, trình diễn ánh sáng và di sản văn hóa Khánh Hòa.



