Tháp Po Klong Garai Phan Rang - Đỉnh cao nghệ thuật kiến trúc đền tháp Chăm Pa trên đồi Trầu
NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Trong bức tranh di sản văn hóa Chăm Pa Ninh Thuận rực rỡ nơi dải đất duyên hải Nam Trung Bộ, cụm tháp Po Klong Garai Phan Rang được giới nghiên cứu mỹ thuật Đông Nam Á tôn vinh là tổ hợp đền tháp gạch còn nguyên vẹn và tráng lệ bậc nhất của phong cách kiến trúc muộn. Được vua Jaya Simhavarman III khởi dựng nhằm tri ân vị minh quân có công trị thủy mở mang nông nghiệp, công trình hội tụ kỹ nghệ chạm khắc đá sa thạch và tín ngưỡng bản địa đặc sắc.
Niên đại khởi dựng tháp Po Klong Garai Phan Rang trên đồi Trầu
Nằm trên ngọn đồi đá hoa cương thoáng đãng nhìn xuống vùng đồng bằng châu thổ sông Dinh, quần thể đền tháp cổ tại phường Đô Vinh không chỉ là một pháo đài tâm linh kỳ vĩ mà còn là cuốn biên niên sử bằng gạch và đá khắc ghi giai đoạn chuyển mình của vương quốc Chăm Pa vào cuối thế kỷ XIII đầu thế kỷ XIV. Sự ra đời của công trình gắn liền với lòng biết ơn sâu sắc của muôn dân xứ Panduranga đối với một vị vua hóa thần đã dành trọn cuộc đời chăm lo sinh kế, nguồn nước và hòa bình cho bách tính.
Dấu ấn vương triều Chế Mân trên đồi Trầu Đô Vinh
Theo các nguồn tư liệu khảo cổ học và văn bia khắc trên đá sa thạch tại di tích, cụm đền tháp trên đỉnh đồi Trầu Đô Vinh (người Chăm gọi là đồi Balhla) được đức vua Jaya Simhavarman III — vị quốc vương nổi tiếng trong sử Việt với tên gọi Chế Mân, người từng kết duyên cùng công chúa Huyền Trân nhà Trần vào năm 1306 — cho khởi công xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XIII để phụng thờ đức vua Po Klong Garai. Ngọn đồi cao hơn năm mươi mét ở cửa ngõ Tây Bắc Phan Rang giúp bao quát toàn bộ hệ thống kênh mương trù phú và dãy núi Chúa phía xa.
Các khảo cứu lịch sử kiến trúc chỉ ra rằng trước khi vua Jaya Simhavarman III cho kiến tạo ba ngôi tháp gạch hoàn chỉnh như diện mạo ngày nay, trên đỉnh đồi Trầu Đô Vinh nhiều khả năng đã tồn tại những cấu trúc thờ tự sớm hơn từ thế kỷ XI – XII, thể hiện qua một số tấm bia đá khắc chữ Chăm cổ của hoàng thân Yuvaraja Mahasenapati ghi niên đại năm 1050 (tức năm 972 lịch Saka) được phát hiện ngay tại khuôn viên di tích. Dưới triều đại Chế Mân, sau khi đoàn kết các bộ tộc và củng cố tiềm lực kinh tế vùng Nam Chăm Pa, nhà vua đã huy động những bậc thầy xây dựng, thợ gốm và nghệ nhân điêu khắc đá tài hoa nhất để hoàn thiện một quần thể đền tháp quy mô lớn, kết tinh trọn vẹn tinh hoa của phong cách nghệ thuật Bình Định (hay phong cách Tháp Mẫm) trong giai đoạn hoàng kim cuối cùng của kiến trúc gạch Chăm Pa.
Huyền sử vị vua thần nông của xứ Panduranga
Nhân vật trung tâm được phụng thờ tại di tích là đức vua Po Klong Garai (tức Jatathup hay Po Klaung Garai theo truyền thuyết bản địa, trị vì khoảng từ năm 1151 đến năm 1205), vị nhân thần vĩ đại nhất trong tâm thức lịch sử của đồng bào Chăm vùng Panduranga. Theo các bản chép tay chữ Chăm cổ (Sakkarai), ngài vốn xuất thân từ cậu bé chăn trâu thông tuệ và nhân ái, sau được suy tôn lên ngôi hoàng đế dẫn dắt đất nước vượt qua hạn hán.
Công lao bất hủ khiến nhân dân tôn vinh ngài như vị thần nông nghiệp tối cao chính là việc khảo sát địa hình sông Dinh (sông Krong Biuh) để chỉ huy đắp nên hệ thống thủy lợi cổ đập Nha Trinh và kênh Chàm của người Chăm Ninh Thuận. Nhờ hai tuyến kênh chính là kênh Chàm (bờ Bắc) và kênh Tiếp Nhựt (bờ Nam) dẫn nước ngọt từ thượng nguồn sông Dinh vượt qua những triền đất cát khô cằn vùng Phan Rang, hàng vạn mẫu ruộng đồng của cư dân bản địa đã trở nên xanh tốt bốn mùa, chấm dứt cảnh mất mùa đói kém. Truyền thuyết còn kể chuyện ngài thi tài chất đá trên đồi Balhla để hóa giải xung đột bằng con đường hòa hiếu, giúp muôn dân hưởng thái bình thịnh trị.
| Tên hạng mục tháp | Vị trí trục không gian | Kích thước & Chiều cao | Công năng nghi lễ và đặc trưng kiến trúc |
|---|---|---|---|
| Tháp Cổng Gopura | Phía Đông (Đầu trục hành lễ) | Dài ~5,1m, rộng ~4,85m, cao ~8,56m | Cổng nghi môn đón rước lễ vật, có hai cửa thông suốt theo trục Đông – Tây |
| Tháp Lửa Kosaghra | Phía Đông Nam (Khu trung gian) | Dài ~8,18m, rộng ~4m, cao ~9,31m | Nơi lưu giữ đồ tế khí thiêng, bộ y trang nhà vua và chuẩn bị cỗ cúng của thầy cả |
| Tháp Chính Kalan | Trung tâm đỉnh đồi (Phía Tây) | Dài ~13,8m, rộng ~10,71m, cao ~20,5m | Điện thờ chính đặt ngẫu tượng tượng Mukhalinga thờ vua hóa thần Po Klong Garai |
| Miếu thờ Kút và sân gạch | Phía sau Tây Nam tháp Chính | Khuôn viên tường gạch bao quanh | Nơi đặt các bia đá Kút thờ hoàng hậu và các nghi thức tưởng niệm hoàng tộc |
Bố cục ba tòa kiến trúc cổ tại tháp Po Klong Garai Phan Rang
Nếu như cụm tháp Hòa Lai Thuận Bắc Ninh Thuận đại diện cho vẻ đẹp cổ điển thế kỷ IX với ba ngôi tháp xếp ngang hàng hay tháp Po Rome Ninh Phước Ninh Thuận mang dáng vẻ cô đọng của thế kỷ XVII, thì tháp Po Klong Garai Phan Rang lại sở hữu một bố cục tổ hợp theo trục chiều sâu Đông – Tây vô cùng chặt chẽ và hoàn chỉnh. Trên mặt bằng đỉnh đồi được kè đá và xây tường gạch bao bọc xung quanh, ba ngôi tháp gồm tháp Cổng Gopura, tháp Lửa Kosaghra và tháp Chính Kalan tạo thành một chỉnh thể kiến trúc đăng đối, dẫn dắt tầm mắt từ thấp lên cao với nhịp điệu hình khối vươn thẳng lên bầu trời xanh thẳm vùng cực Nam Trung Bộ.
Vẻ đẹp uy nghiêm của tháp Cổng và tháp Lửa
Mở đầu hành trình bước vào không gian thánh điện từ phía Đông là tháp Cổng Gopura cao khoảng 8,56 mét, đóng vai trò như cánh cửa ranh giới giữa thế giới phàm trần và lãnh địa của thần linh. Ngôi tháp có bình đồ gần vuông, mở hai lối cửa vòm cuốn xuyên thông theo trục Đông – Tây với các bậc cấp bằng đá hoa cương dẫn lên cao. Mặc dù có quy mô nhỏ gọn hơn tháp Chính, phần mái của tháp Cổng Gopura vẫn được kiến tạo thành hai tầng thu nhỏ dần lên đỉnh với các vòm cửa giả nhô ra bốn phía và các trụ gạch áp tường chạy dọc thẳng đứng, tạo cảm giác thanh thoát nhưng vô cùng trang nghiêm.
Nằm lệch về phía Đông Nam giữa khoảng sân nối từ tháp Cổng vào tháp Chính là tháp Lửa Kosaghra (nhà Tĩnh hỏa hay nhà kho chứa đồ tế lễ) cao khoảng 9,31 mét — một loại hình kiến trúc đặc trưng của các cụm đền tháp Chăm Pa thời kỳ muộn. Khác hẳn với dáng chóp nhọn của tháp Cổng và tháp Chính, tháp Lửa Kosaghra có mặt bằng hình chữ nhật trải dài theo hướng Đông – Tây và phần mái uốn cong vút hai đầu giống hệt hình dáng chiếc thuyền độc mộc hay chiếc yên ngựa truyền thống của nhà sàn cổ Đông Nam Á. Bên trong tháp Lửa chia thành hai gian thông nhau với cửa mở về hướng Bắc, là nơi các tu sĩ Bà-la-môn chuẩn bị lễ phẩm và cất giữ vật dụng nghi lễ thiêng liêng.

Cấu trúc vòm cuốn nhiều tầng của tháp Chính Kalan
Chiếm lĩnh vị trí trung tâm và cao nhất trên đỉnh đồi Trầu Đô Vinh là tháp Chính Kalan — trái tim của toàn bộ quần thể với chiều cao vươn tới 20,5 mét, chiều dài 13,8 mét và chiều rộng 10,71 mét. Ngôi tháp mang bình đồ hình vuông mở rộng thêm phần tiền sảnh (Mandapa thu nhỏ dạng hành lang vòm cuốn) nhô dài ra phía Đông làm lối dẫn vào điện thờ chính (Garbhagrha). Thân tháp được dựng bằng những bức tường gạch dày đặc với năm trụ áp tường lớn trên mỗi mặt, xen kẽ giữa các trụ là những đường rãnh dọc sâu hun hút tạo hiệu ứng tương phản sáng tối mạnh mẽ dưới ánh nắng chói chang của vùng đất Phan Rang.
Điểm nhấn kiến trúc ngoạn mục nhất của tháp Chính Kalan nằm ở cấu trúc mái gồm ba tầng thu nhỏ dần lên trên và kết thúc bằng một chóp đá sa thạch hình búp sen tượng trưng cho đỉnh núi vũ trụ Meru. Ở mỗi tầng mái, các nghệ nhân Chăm đã kiến tạo hệ thống vòm cuốn hình mũi giáo xếp chồng lên nhau theo hình chiếc lá đề, tại bốn góc của mỗi tầng lại đặt bốn tháp thu nhỏ có hình dáng lặp lại nguyên mẫu tòa tháp lớn bên dưới, đi kèm những phiến đá sa thạch chạm hình đuôi rồng Makara hay ngọn lửa thần uốn cong vươn ra ngoài không trung. Nhìn từ xa, phần mái tháp Chính Kalan tựa như đóa sen lửa bằng gạch nung đỏ rực giữa nền trời xanh.
Nghệ thuật điêu khắc đá và gạch tại tháp Po Klong Garai Phan Rang
Sức hấp dẫn vượt thời gian của tháp Po Klong Garai Phan Rang không chỉ đến từ quy mô kiến trúc hoàn chỉnh như tại thánh địa Mỹ Sơn mà còn ở sự kết tinh giữa kỹ nghệ chế tác gạch đất nung truyền thống với những tác phẩm điêu khắc đá sa thạch mang đậm dấu ấn tín ngưỡng Ấn Độ giáo dung hợp bản địa. Mỗi bức phù điêu, mỗi pho tượng thờ và từng dòng chữ khắc trên bia đá tại đây đều đạt tới độ chín muồi về mặt kỹ thuật tạo hình lẫn chiều sâu biểu tượng tôn giáo.
Bức phù điêu thần Shiva và tượng Mukhalinga cổ
Ngay phía trên vòm cửa chính dẫn vào tiền sảnh của tháp Chính Kalan, du khách và các nhà nghiên cứu sẽ bắt gặp một trong những tuyệt tác điêu khắc đá sa thạch đẹp nhất của nền mỹ thuật Chăm Pa muộn — bức phù điêu thần Shiva múa (Shiva Nataraja) gắn trên lá nhĩ cửa tháp. Trên phiến đá sa thạch hình vòm cung mũi giáo cao gần hai mét, thần Shiva hiện lên đầy uy lực với sáu cánh tay vươn rộng trong vũ điệu sáng tạo và vận hành vũ trụ, hai tay trên cùng chắp lại phía trên đỉnh đầu, bốn tay còn lại cầm các pháp khí thiêng như đinh ba (Trishula), chén sọ, đoản kiếm và hoa sen, khuôn mặt thần điềm tĩnh với con mắt thứ ba giữa trán thể hiện trí tuệ siêu việt. Bố cục hình khối căng tràn nội lực của bức phù điêu thần Shiva tạo nên sự cân bằng hoàn hảo với những đường gờ gạch sắc nét bao quanh vòm cửa.
Bước qua hành lang tiền sảnh vào không gian nội điện trầm mặc và linh thiêng dưới lòng tháp Chính Kalan, chính giữa gian thờ là bệ đá Yoni hình vuông có vòi dẫn nước thiêng hướng về phía Bắc, bên trên nâng đỡ ngẫu tượng tượng Mukhalinga (Linga có chạm khuôn mặt thần – vua) bằng đá sa thạch nguyên khối. Phần trụ Linga tròn vươn cao được các nghệ nhân thế kỷ XIII chạm khắc nổi khuôn mặt đức vua Po Klong Garai với bộ râu quai nón uy nghiêm, đôi mắt sáng hiền từ, sống mũi thẳng và búi tóc cao trang trọng theo hình thức thần vương (Devaraja) — sự hòa quyện tuyệt đối giữa thần Shiva tối cao và vị minh quân có công khai mở xứ sở. Trải qua hơn bảy trăm năm, pho tượng Mukhalinga vẫn là tâm điểm linh khí được các tu sĩ cả sư (Po Adhia) và đồng bào Chăm tôn kính bậc nhất.
| Hiện vật & Điêu khắc tiêu biểu | Chất liệu chế tác | Vị trí lưu giữ tại di tích | Giá trị lịch sử, nghệ thuật và biểu tượng tâm linh |
|---|---|---|---|
| Phù điêu thần Shiva | Đá sa thạch xanh xám | Vòm cửa Đông tháp Chính Kalan | Kiệt tác điêu khắc thần Shiva sáu tay múa vũ điệu vũ trụ thế kỷ XIII |
| Tượng Mukhalinga | Đá sa thạch nguyên khối | Chính giữa nội điện tháp Chính Kalan | Biểu tượng thần – vua kết hợp thần Shiva và chân dung đức vua Po Klong Garai |
| Tượng bò thần Nandin | Đá sa thạch chạm tròn | Hành lang lối vào tháp Chính Kalan | Vật cưỡi thiêng liêng của thần Shiva, biểu trưng cho sức mạnh nông nghiệp |
| Hệ thống bi ký chữ Chăm cổ | Đá sa thạch khắc chữ | Trụ cửa tháp và bia đá trên đồi Trầu | Niên đại 1050 (lịch Saka 972) ghi chép chiến công và lễ vật cúng dường đền tháp |
Tượng bò thần Nandin và hệ thống minh văn đá
Ngay tại hành lang lối vào nội điện của tháp Chính Kalan, đặt trang trọng sát vách gạch là pho tượng bò thần Nandin (Kapil) bằng đá sa thạch trong tư thế nằm phủ phục quay đầu nhìn vào gian thờ chính với ánh mắt thành kính. Trong thần thoại Ấn Độ giáo và tín ngưỡng nông nghiệp Chăm Pa, bò thần Nandin vừa là vật cưỡi trung thành của thần Shiva, vừa là biểu tượng của sức sống phồn thực, mùa màng bội thu và sự gắn bó mật thiết với nghề canh tác lúa nước trên đồng bằng Phan Rang. Từng đường nét cơ bắp khỏe khoắn, chiếc u vai tròn đầy và vòng lục lạc đeo cổ của bò thần đều được nghệ nhân gọt giũa mềm mại, sống động.
Bên cạnh các tác phẩm điêu khắc tượng tròn và phù điêu, giá trị sử liệu của khu di tích còn được khẳng định qua hệ thống minh văn khắc bằng chữ Chăm cổ trên các trụ đá khung cửa của tháp Chính Kalan và tấm bia đá ba mặt dựng trên sườn đồi phía Đông Nam. Nội dung các văn bia này ghi chép chi tiết về việc hoàng thân Yuvaraja Mahasenapati dưới triều vua Jaya Paramesvaravarman I năm 1050 đã dựng Linga kỷ niệm chiến thắng ổn định vùng Panduranga, đồng thời liệt kê danh sách các báu vật, ruộng đất, voi ngựa và lễ phẩm dâng cúng lên đền tháp. Cùng với kỹ thuật mài gạch khít mạch kết dính bằng nhựa dầu rái không lộ vữa tương đồng với truyền thống chế tác đất nung lâu đời của làng gốm Chăm Bàu Trúc, hệ thống bi ký và điêu khắc đá đã biến cụm tháp trên đồi Trầu Đô Vinh thành một báu vật khảo cổ học vô giá.
Tâm điểm tâm linh và bảo tồn tháp Po Klong Garai Phan Rang
Vượt lên trên giá trị của một di tích kiến trúc cổ đại, tháp Po Klong Garai Phan Rang hiện diện như trái tim văn hóa đập nhịp đập sống động cùng cộng đồng người Chăm theo đạo Bà-la-môn suốt hơn bảy thế kỷ qua. Bốn mùa trong năm, trên đỉnh đồi Trầu luôn vang vọng lời kinh cầu nguyện của các vị cả sư và sắc màu rực rỡ của những mùa lễ hội cổ truyền gắn liền với chu kỳ nông nghiệp bản địa.
Không gian nghi lễ rước y trang trên đỉnh tháp
Trong năm theo lịch Chăm (Sakawi), tại quần thể đền tháp diễn ra bốn đại lễ quan trọng gồm lễ Mở cửa tháp (Pơh Bang Yang) vào tháng Giêng nhằm cầu mưa thuận gió hòa cho vụ mùa mới, lễ Yến (Chabun) vào tháng Tư, lễ Katê vào đầu tháng Bảy và lễ Cambur vào tháng Chín; trong đó trọng đại và quy mô nhất chính là lễ hội Katê Ninh Thuận — Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Vào sáng mồng Một tháng Bảy lịch Chăm (khoảng tháng Mười dương lịch), hàng vạn đồng bào Chăm cùng du khách thập phương tập trung dọc con đường dẫn lên đồi Trầu Đô Vinh để đón đoàn rước y trang của đức vua Po Klong Garai do cộng đồng người Raglai — những người em út trong gia đình mẫu hệ Chăm – Raglai cất giữ từ vùng núi cao rước xuống bàn giao tại đền tháp.
Khi đoàn kiệu rước bộ y trang dệt từ những sợi chỉ tinh xảo của làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp tiến qua tháp Cổng Gopura để dừng chân trước tháp Chính Kalan, cả không gian đồi Trầu bừng lên trong âm thanh rộn rã của trống Ginăng, trống Paranưng, kèn Saranai và chiêng đồng. Trong nội điện, vị cả sư Po Adhia cùng ông từ giữ tháp (Po Camanei) và bà bóng (Muk Rija) trang trọng cử hành lễ mở cửa tháp, lễ tắm tượng Mukhalinga bằng nước thảo mộc thiêng, lễ mặc y phục mới cho đức vua và đại lễ cúng tạ ơn thần linh cùng tổ tiên đã phù hộ cho quốc thái dân an, mùa màng tươi tốt. Bên ngoài sân gạch, các thiếu nữ Chăm trong tà áo dài Aw Luăh thướt tha uyển chuyển trình diễn điệu múa quạt, múa đội nước dâng thần, tạo nên một bức tranh văn hóa cộng đồng tràn đầy sức sống và tình đoàn kết gắn bó giữa các dân tộc anh em.

Giá trị di tích quốc gia đặc biệt đương đại
Ghi nhận những giá trị đặc biệt xuất sắc về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật và văn hóa tâm linh của quần thể đền tháp, Bộ Văn hóa đã xếp hạng di tích cấp Quốc gia ngay từ năm 1979, và đến tháng 12 năm 2016, Thủ tướng Chính phủ đã chính thức ký quyết định xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật tháp Po Klong Garai Phan Rang là Di tích quốc gia đặc biệt. Trên nền tảng dữ liệu số của Khánh Hòa NSSC, những tri thức bách khoa chuẩn xác về cụm tháp cổ trên đồi Trầu cùng hệ thống di sản vùng Nam Trung Bộ luôn được số hóa bài bản nhằm phục vụ công tác nghiên cứu học thuật, bảo tồn di sản và kết nối hệ sinh thái văn hóa sáng tạo địa phương. Các chương trình bảo tồn định kỳ tập trung gia cố chân đế đồi đá, bảo vệ mạch gạch mài chập cổ truyền và số hóa 3D hệ thống phù điêu, bi ký đá sa thạch.
Trải qua hơn bảy trăm năm kiêu hãnh đón nắng gió miền duyên hải, tháp Po Klong Garai Phan Rang vẫn sừng sững trên đỉnh đồi Trầu Đô Vinh như một tượng đài bất hủ về trí tuệ kiến trúc gạch nung và lòng tri ân tiền nhân của cư dân xứ sở. Sự hiện diện hài hòa giữa ba ngôi tháp cổ tháp Chính Kalan, tháp Lửa Kosaghra và tháp Cổng Gopura cùng nhịp đập bất tận của các nghi lễ truyền thống đã khẳng định vị thế đỉnh cao của công trình trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam và nhân loại.
NSSC Khánh Hòa
khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Khánh Hòa.
Bài liên quan
Vịnh Cam Ranh - Vùng vịnh nước sâu kín gió và tuyệt tác bán đảo tự nhiên
Vịnh Cam Ranh sở hữu mặt nước sâu kín gió được bán đảo Cam Ranh và cụm đảo Tứ Bình che chắn. Cùng khám phá địa chất, sinh thái và lịch sử vùng vịnh tự nhiên.
Mũi Dinh Ninh Thuận - Mũi đá hoa cương và hải đăng trăm tuổi nơi cực nam vùng vịnh
Mũi Dinh Ninh Thuận hội tụ núi đá hoa cương sừng sững, đồi cát bay kỳ vĩ và ngọn hải đăng cổ xây dựng năm 1904 vươn ra vùng biển xanh ngắt Nam Trung Bộ.
Đồi cát Nam Cương - Vẻ đẹp nguyên sơ của tiểu sa mạc gió cát miền nắng Phan Rang
Đồi cát Nam Cương tại xã An Hải trải rộng gần bảy trăm héc ta với những triền cát di động uốn lượn theo gió biển, ôm trọn không gian văn hóa Chăm bản địa.



