Bỏ qua đến nội dung

Tháp Bà Ponagar Nha Trang - Tuyệt tác kiến trúc Chăm Pa ngàn năm bên dòng sông Cái

Tọa lạc uy nghiêm trên đỉnh đồi Cù Lao nhìn ra cửa biển Xóm Bóng, Tháp Bà Ponagar Nha Trang kết tinh hơn mười hai thế kỷ kỹ nghệ xây dựng đền tháp gạch nung cùng dòng chảy tín ngưỡng thờ Mẫu giao thoa Việt - Chăm đặc sắc tại miền Trung.

NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh quần thể Tháp Bà Ponagar Nha Trang rực sáng trên đồi Cù Lao bên dòng sông Cái lúc hoàng hôn

Giữa không gian khoáng đạt nơi hạ lưu sông Cái hòa nhịp cùng sóng nước vịnh Nha Trang, quần thể Tháp Bà Ponagar Nha Trang hiện diện như một bảo tàng kiến trúc và điêu khắc cổ đại ngoài trời bảo lưu trọn vẹn mạch nguồn tâm linh từ thế kỷ VIII đến thế kỷ XIII. Công trình đánh dấu giai đoạn hưng thịnh của tiểu vương quốc Kauthara xưa, nơi kỹ thuật xây gạch Chăm không lộ mạch vữa kết hợp nhuần nhuyễn với nghệ thuật chạm khắc đá sa thạch tôn vinh nữ thần mẹ xứ sở.

Lịch sử khởi dựng Tháp Bà Ponagar Nha Trang và tín ngưỡng thờ Mẫu

Trải qua hơn một thiên niên kỷ biến thiên của lịch sử vùng duyên hải Nam Trung Bộ, quần thể đền tháp cổ bên cửa biển Xóm Bóng vẫn giữ vững vị thế trung tâm tín ngưỡng tối cao của cư dân bản địa. Từ những cấu trúc đền gỗ sơ khai thời kỳ đầu Công nguyên đến tổ hợp tháp gạch nung kiên cố dưới các vương triều Hoàn Vương và Panduranga, mỗi lớp trầm tích khảo cổ tại đây đều phản ánh trình độ tổ chức xã hội và chiều sâu triết lý vũ trụ quan của cư dân cổ vùng Kauthara.

Dấu ấn vương triều Kauthara trên đỉnh đồi Cù Lao

Theo các nguồn sử liệu biên niên và hệ thống bi ký chữ Phạn tìm thấy tại di tích, tiền thân của khu đền tháp trên đỉnh đồi Cù Lao cao khoảng hơn mười mét so với mực nước biển vốn là một ngôi đền dựng bằng gỗ quý để phụng thờ nữ thần mẹ xứ sở từ trước thế kỷ VIII. Vị trí địa lý của ngọn đồi mang ý nghĩa phong thủy và chiến lược đặc biệt khi nằm sát bờ Bắc sông Cái, ngay nơi dòng nước ngọt từ đại ngàn đổ ra biển Đông, chỉ cách danh thắng Hòn Chồng Nha Trang một quãng bờ biển ngắn về phía Đông Bắc.

Bước ngoặt quan trọng trong lịch sử kiến tạo di tích diễn ra vào năm 774, khi các đoàn thuyền chiến từ hải đảo phương Nam bất ngờ tập kích vùng bờ biển Kauthara, thiêu hủy ngôi đền gỗ cổ xưa và lấy đi bộ ngẫu tượng Mukhalinga quý giá. Ngay sau biến cố đó, vào năm 784, đức vua Satyavarman của vương triều Hoàn Vương đã huy động nghệ nhân vùng Nam Chăm Pa tiến hành xây dựng lại khu đền tháp bằng vật liệu gạch nung bền vững cùng đá sa thạch kiên cố, đặt nền móng cho diện mạo kiến trúc trường tồn qua hàng thế kỷ.

Sang đầu thế kỷ IX, dưới triều đại vua Harivarman I và con trai là Vikrantavarman III, quy mô của trung tâm tôn giáo Kauthara tiếp tục được mở rộng vượt bậc với sự ra đời của ngôi tháp Chính đồ sộ cùng các công trình phụ trợ. Các vị quân vương kế tiếp như Indravarman III vào thế kỷ X (năm 965 vua Jaya Indravarman I cho tạc lại pho tượng bằng đá xanh đen nguyên khối còn lưu giữ đến ngày nay), Paramesvaravarman I thế kỷ XI và Jaya Indravarman III thế kỷ XII đều coi việc tu bổ, hiến cúng ruộng đất và lễ vật lên khu đền tháp là nghĩa vụ thiêng liêng nhằm củng cố vương quyền.

Huyền thoại Po Inu Nagar và Thiên Y A Na

Linh hồn xuyên suốt mọi lớp kiến trúc tại di tích chính là tín ngưỡng tôn thờ nữ thần Po Inu Nagar (hay Yang Po Inu Nagar), vị thần tối cao trong tâm thức người Chăm với tư cách Đấng Tạo Hóa sinh thành ra đất đai, cây cối, lúa gạo và nguồn nước ngọt. Trong thần thoại bản địa, bà hiện thân từ bọt biển và ánh mây trời, dạy dân cày cấy lúa nước trên đồng châu thổ sông Cái, truyền nghề dệt vải, nặn nồi đất cũng như cách tìm kiếm gỗ quý trầm hương Khánh Hòa nơi rừng sâu. Khi Ấn Độ giáo du nhập, hình tượng nữ thần Po Inu Nagar được đồng hóa uyển chuyển với nữ thần Bhagavati hay Uma trong thần điện Ấn Độ giáo.

Đến năm 1653, khi vùng đất Kauthara hòa nhập vào bản đồ Đại Việt, cộng đồng cư dân người Việt di cư vào khai khẩn vùng đồng bằng ven sông Cái đã tiếp nhận tín ngưỡng thờ nữ thần Po Inu Nagar bằng tấm lòng thành kính sâu sắc. Qua quá trình giao thoa văn hóa tự nhiên, hình tượng nữ thần Chăm được Việt hóa thành Thiên Y A Na Thánh Mẫu (Bà Chúa Ngọc) với huyền tích giáng trần trên núi Đại An gắn liền với không gian lễ hội Am Chúa Diên Khánh Khánh Hòa, hiển linh cứu giúp bách tính vượt qua thiên tai bão biển. Các vương triều Nguyễn nhiều lần ban sắc phong thượng đẳng thần và cho khắc bia chữ Hán năm 1856 ghi chép sự tích Thiên Y Tiên Nữ, biến ngôi tháp cổ thành biểu tượng đoàn kết tâm linh bền chặt giữa hai dân tộc Việt – Chăm.

Giai đoạn lịch sửNiên đại tiêu biểuNhân vật & Triều đại gắn liềnDấu ấn kiến tạo và sự kiện trọng đại tại di tích
Thời kỳ sơ khaiTrước thế kỷ VIIIVương quốc cổ KautharaDựng đền thờ bằng gỗ trên đồi Cù Lao thờ nữ thần mẹ xứ sở Po Inu Nagar
Thời kỳ tái thiết bằng gạchNăm 774 – 784Vua SatyavarmanXây dựng lại đền tháp bằng gạch nung sau biến cố năm 774 và dựng bia ký đầu tiên
Thời kỳ hưng thịnhThế kỷ IX – XVua Harivarman I, Jaya Indravarman IKiến tạo tháp Chính Ponagar Kalan (năm 813 – 817) và tạc tượng nữ thần bằng đá năm 965
Thời kỳ hoàn thiện quần thểThế kỷ XI – XIIIJaya Indravarman III, Jaya Paramesvaravarman IIMở rộng hệ thống tháp phụ, dựng thêm hàng chục bi ký ghi chép lễ vật hiến cúng
Thời kỳ giao thoa Việt – ChămTừ năm 1653 đến nayCác chúa Nguyễn và vương triều NguyễnDung hợp tín ngưỡng Thiên Y A Na Thánh Mẫu, dựng bia chữ Hán năm 1856 và bảo tồn di tích

Cấu trúc không gian ba tầng uy nghiêm của Tháp Bà Ponagar Nha Trang

Khác với những cụm tháp Chăm xây dựng trên địa hình thung lũng khép kín như thánh địa Mỹ Sơn hay trên gò đồi độc lập giữa đồng bằng như tháp Bánh Ít Bình Định, tổng thể quy hoạch của Tháp Bà Ponagar Nha Trang tận dụng triệt để độ dốc tự nhiên của sườn đồi đá hoa cương ven sông để tạo nên bố cục phân tầng từ thấp lên cao theo trục Đông – Tây. Toàn bộ khu di tích phân chia thành ba tầng kiến trúc rõ rệt dẫn từ chân đồi qua lưng chừng đồi lên đỉnh đồi.

Hàng cột gạch bát giác tại tiền đình Mandapa

Bước qua những bậc đá hoa cương từ chân đồi phía Đông, không gian đầu tiên hiện ra ở tầng giữa là khu tiền đình Mandapa (Tĩnh tâm đường) — một công trình kiến trúc đón tiếp và chuẩn bị lễ vật có quy mô độc nhất vô nhị trong di sản đền tháp Chăm Pa còn tồn tại ở Việt Nam. Khu tiền đình có mặt bằng hình chữ nhật dài gần hai mươi mét, rộng hơn mười lăm mét, được định hình bởi bốn hàng cột lớn xây hoàn toàn bằng gạch nung đỏ tạo thành một đại sảnh thoáng đãng đón gió biển từ cửa sông Cái. Hệ thống cột trụ tại đây gồm mười cột lớn ở hai hàng trung tâm và mười hai cột nhỏ hơn có tiết diện hình bát giác ở hai hàng bên ngoài, đứng vững chãi trên nền gạch phẳng phiu.

Điểm đặc biệt về mặt kỹ thuật kiến trúc tại khu tiền đình nằm ở chỗ thân của mười cây cột lớn có đường kính hơn một mét được khoét các lỗ mộng xuyên ngang ở phần đỉnh cột, chứng tỏ xưa kia hệ thống trụ gạch này từng đỡ một bộ khung vì kèo gỗ lợp ngói đồ sộ. Giữa hai hàng cột lớn là bệ thờ xây bằng gạch dùng làm nơi đặt lễ vật, chỉnh đốn y phục và thực hành các điệu múa dâng thần cùng tiếng nhạc lễ của trống Paranưng, kèn Saranai trước khi bước lên tháp thượng. Từ giữa sân tiền đình, cầu thang gạch dốc kẹp giữa hai thành bậc đá sa thạch dẫn thẳng lên tầng thượng uy nghiêm.

Hàng cột gạch bát giác khu Tiền đình Mandapa dẫn lên tháp Chính tại Tháp Bà Ponagar Nha Trang
Hàng cột gạch bát giác khu Tiền đình Mandapa dẫn lên tháp Chính tại Tháp Bà Ponagar Nha Trang

Bố cục bốn ngôi tháp cổ trên tầng thượng

Đặt chân lên mặt sân phẳng rộng trên đỉnh đồi ở độ cao hơn hai mươi mét, tầng thượng mở ra không gian thiêng liêng nhất của quần thể di tích với bốn ngôi tháp gạch cổ kính phân bố thành hai hàng trước và sau, đều mở cửa chính hướng về phía Đông — hướng mặt trời mọc và là nguồn sinh khí vũ trụ trong quan niệm Ấn Độ giáo. Hàng phía trước bao gồm ba ngôi tháp xếp thẳng hàng dọc theo rìa đồi phía Đông gồm tháp Đông Bắc (tháp Chính Ponagar Kalan), tháp Trung tâm (tháp Nam - Cri Cambhu) và tháp Đông Nam (tháp Ông - Sanhaka); trong khi hàng phía sau ở góc Tây Bắc chỉ còn một ngôi tháp duy nhất là tháp Tây Bắc (tháp Cô - Cậu).

Trong bốn ngôi tháp hiện hữu, tháp Chính Ponagar Kalan ở góc Đông Bắc giữ vai trò tâm điểm kiến trúc với chiều cao khoảng 22,8 mét, được khởi dựng đầu thế kỷ IX dưới thời vua Harivarman I để thờ nữ thần Po Inu Nagar (nay thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu). Nằm kế bên ở vị trí trung tâm là tháp Nam cao khoảng mười tám mét thờ thần Shiva (dân gian gọi là tháp Chồng Bà), bên trong lưu giữ bộ ngẫu tượng Linga - Yoni nguyên khối. Ở đầu phía Nam là tháp Đông Nam cao hơn bảy mét với mái vòm hình thuyền cong duyên dáng, xưa thờ thần Skanda và nay thờ Ông Nam Hải. Riêng ngôi tháp Tây Bắc cao khoảng chín mét nằm tách biệt phía sau vẫn giữ nguyên phần mái đỉnh hình vòm cuốn cong vút như chiếc yên ngựa, xưa thờ thần Ganesha và nay là nơi thờ Cô Quý, Cậu Tài.

Cụm kiến trúc tháp Chính Ponagar Kalan và tháp Nam xây bằng gạch nung đỏ tại Tháp Bà Ponagar Nha Trang
Cụm kiến trúc tháp Chính Ponagar Kalan và tháp Nam xây bằng gạch nung đỏ tại Tháp Bà Ponagar Nha Trang

Kỹ nghệ gạch nung và điêu khắc đá tại Tháp Bà Ponagar Nha Trang

Không chỉ gây ấn tượng bởi bố cục phân tầng hài hòa với cảnh quan sông biển, Tháp Bà Ponagar Nha Trang còn là kiệt tác tiêu biểu cho trình độ kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật tạo hình của nền văn minh Chăm Pa qua nhiều phong cách nghệ thuật kế tiếp nhau từ Hòa Lai, Đồng Dương đến Mỹ Sơn A1. Sự kết hợp chặt chẽ giữa chất liệu gạch đất nung màu đỏ cam ấm áp làm cấu trúc chịu lực với chất liệu đá sa thạch xanh xám làm khung cửa, trụ áp tường và phù điêu trang trí đã tạo nên vẻ đẹp vừa khỏe khoắn vừa tinh tế.

Bí quyết mài gạch khít mạch không lộ vữa

Một trong những bí ẩn khoa học lớn nhất thu hút giới khảo cổ học quốc tế khi nghiên cứu quần thể đền tháp trên đồi Cù Lao chính là kỹ thuật xây gạch Chăm đạt tới độ hoàn mỹ. Hàng vạn viên gạch xây tháp được chế tác từ nguồn đất sét mịn dọc lưu vực sông Cái — vùng đất vốn nổi tiếng lâu đời với truyền thống làng gốm Lư Cấm Ngọc Hiệp Nha Trang. Đất sét tuyển chọn kỹ lưỡng được nung ở nhiệt độ chuẩn xác giúp viên gạch có màu đỏ tươi sáng, độ xốp thoáng khí cao, chịu nén vượt trội và không bám rêu mốc.

Khi thi công dựng tường tháp dày hàng mét và cuốn vòm đỉnh tháp thu nhỏ dần lên cao theo kỹ thuật xây giật cấp giả vòm, các nghệ nhân Chăm cổ đã mài chập trực tiếp các viên gạch với nhau trong nước kết hợp cùng nhựa cây dầu rái bản địa và bột gạch mịn. Nhờ phương pháp kết dính đặc biệt này, các viên gạch liên kết thành một khối liền lạc không hề lộ đường mạch vữa ngay cả khi quan sát ở cự ly gần. Khi khối tháp hoàn chỉnh, nghệ nhân chạm khắc trực tiếp lên tường gạch tạo các gờ chỉ và vòm cuốn.

Hạng mục kiến trúcVị trí trong quần thểChiều cao & Đặc điểm hình khốiĐối tượng phụng thờ (Chăm Pa cổ / Dân gian Việt)
Tiền đình MandapaTầng giữa (lưng chừng đồi)Dài ~20m, rộng ~15m, gồm 22 cột gạch bát giác xếp 4 hàngKhông gian chuẩn bị lễ vật, múa bóng và tấu nhạc dâng thần
Tháp Chính Ponagar KalanTầng thượng – Góc Đông BắcCao ~22,8m, 4 tầng mái thu nhỏ dần, tiền sảnh vòm cuốnNữ thần Po Inu Nagar (Bhagavati/Uma) / Thiên Y A Na Thánh Mẫu
Tháp Nam (Cri Cambhu)Tầng thượng – Chính giữaCao ~18m, mái hình chóp phẳng nghiêng, tường gạch trơn khỏe khoắnThần Shiva (bộ Linga – Yoni) / Chồng Bà (Thái tử Bắc Hải)
Tháp Đông Nam (Sanhaka)Tầng thượng – Góc Đông NamCao ~7,1m, quy mô nhỏ gọn, mái vòm cong hình thuyềnThần Skanda (thần chiến tranh) / Ông Nam Hải (Vợ chồng họ Đào)
Tháp Tây Bắc (Tháp Cô – Cậu)Tầng thượng – Phía sau Tây BắcCao ~9m, mái đỉnh hình yên ngựa cong vút hai đầu độc đáoThần Ganesha / Cô Quý và Cậu Tài (hai người con của Mẫu)

Tượng thần Uma và hệ thống bi ký cổ

Cùng với kỹ nghệ xây gạch bậc thầy, giá trị nghệ thuật của Tháp Bà Ponagar Nha Trang còn kết tinh ở các tác phẩm điêu khắc đá sa thạch và hệ thống văn khắc cổ đại. Ngay phía trên lối vào tiền sảnh của tháp Chính Ponagar Kalan, giữa hai trụ đá bát giác khắc minh văn là bức phù điêu lá nhĩ bằng đá sa thạch chạm khắc thần Shiva bốn tay đang thực hiện vũ điệu vũ trụ Tandava giữa hai nhạc công và đầu thủy quái Makara — một kiệt tác điêu khắc thế kỷ XI. Dọc diềm mái và góc tháp, các phù điêu khắc họa chim thần Garuda, vũ nữ Apsara và cảnh sinh hoạt của cư dân Kauthara xưa.

Đặc biệt, đặt trang trọng trên bệ thờ chính giữa lòng tháp Chính Ponagar Kalan là pho tượng nữ thần Bhagavati (Uma) bằng đá sa thạch xanh đen nguyên khối được vua Jaya Indravarman I cho tạc vào năm 965. Pho tượng cao khoảng 1,2 mét, thể hiện nữ thần ngồi xếp bằng uy nghi trên đài sen với mười cánh tay cân đối cầm các pháp khí thiêng, khuôn mặt đôn hậu trầm mặc và phần thân trên tạo hình căng tràn sức sống theo phong cách Trà Kiệu thế kỷ X. Bên cạnh đó, khu di tích còn lưu giữ hơn ba mươi đơn vị bi ký khắc bằng chữ Phạn và chữ Chăm cổ trên bia đá và trụ cửa tháp, cung cấp kho tư liệu chữ viết nguyên bản quý giá về lịch sử vương triều và kinh tế đền tháp suốt từ thế kỷ VIII đến thế kỷ XIII.

Giá trị văn hiến và bảo tồn di sản Tháp Bà Ponagar Nha Trang

Hơn một ngàn hai trăm năm đứng vững trước nắng gió biển khơi, Tháp Bà Ponagar Nha Trang không phải là một phế tích khảo cổ tĩnh lặng mà là một di sản sống động, nơi dòng chảy tín ngưỡng cổ truyền vẫn được thực hành liên tục mỗi ngày trong đời sống tinh thần của cộng đồng các dân tộc vùng Nam Trung Bộ. Sự hòa quyện tự nhiên giữa kiến trúc Chăm Pa với nghi lễ thờ Mẫu của người Việt đã kiến tạo nên một không gian văn hóa cộng đồng giàu bản sắc nhân văn.

Không gian nghi lễ giao thoa văn hóa Việt Chăm

Hằng năm, từ ngày 20 đến ngày 23 tháng Ba âm lịch, hàng vạn đồng bào người Việt và người Chăm từ khắp miền Trung và Tây Nguyên lại hội tụ về khu đền tháp trên đồi Cù Lao để cử hành Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang — di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được công nhận năm 2012. Trong những ngày đại lễ, dưới làn khói trầm thơm ngát, các nghi thức cổ truyền trang nghiêm như lễ Mộc dục (tắm tượng và thay xiêm y cho Thánh Mẫu vào giờ Tý đêm 20 tháng Ba), lễ Cầu quốc thái dân an, lễ Cúng ngọ và lễ Tế cổ truyền được thực hiện thành kính.

Điểm độc đáo làm nên sức cuốn hút của không gian văn hóa tại đây là sự song hành hài hòa giữa các hình thức diễn xướng dân gian của hai dân tộc anh em ngay dưới chân tháp cổ. Trước khoảng sân tiền đình Mandapa và cửa tháp Chính, các đoàn nghệ nhân Chăm trình diễn điệu múa đội lu, múa quạt duyên dáng hòa cùng âm thanh trống Paranưng, trống Ginăng và kèn Saranai; tiếp nối là những màn múa Bóng rỗi, múa Mâm vàng, dâng bông và hát Văn ca ngợi công đức Thiên Y A Na Thánh Mẫu của các đoàn hành hương người Việt, thể hiện sinh động truyền thống nhân nghĩa và sự tiếp biến văn hóa hòa bình của dân tộc Việt Nam.

Công tác tu bổ di tích quốc gia đặc biệt

Với những giá trị kiệt xuất về lịch sử, kiến trúc và điêu khắc, quần thể di tích đã được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia năm 1979 và được Thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2025. Trên hệ thống cổng thông tin Khánh Hòa NSSC, việc hệ thống hóa tư liệu khoa học về các di sản bản địa như khu đền tháp cổ bên sông Cái đóng vai trò thiết thực trong việc bảo tồn ký ức lịch sử và lan tỏa bản sắc văn hóa địa phương. Công tác trùng tu gạch nung tại di tích luôn tuân thủ nguyên tắc giữ gìn yếu tố gốc nhằm bảo vệ từng mảng phù điêu và minh văn cổ.

Trải qua hơn mười hai thế kỷ soi bóng xuống dòng sông Cái hiền hòa, Tháp Bà Ponagar Nha Trang vẫn sừng sững như một biểu tượng bất diệt của trí tuệ kiến trúc cổ đại và lòng ngưỡng vọng tâm linh hướng thiện của con người xứ Trầm Hương. Sự kết tinh giữa kỹ nghệ xây dựng gạch nung đỉnh cao thời kỳ tiểu vương quốc Kauthara với mạch nguồn tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu đã biến quần thể đền tháp trên đồi Cù Lao thành viên ngọc quý trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam, mãi mãi tỏa sáng giá trị lịch sử và nghệ thuật trường tồn cùng năm tháng.

Chia sẻ:
KC

NSSC Khánh Hòa

khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Khánh Hòa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất