Làng gốm Chăm Bàu Trúc - Tinh hoa kỹ nghệ nặn tay nghìn năm của người Chăm
NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Trải qua biết bao biến thiên thăng trầm của lịch sử, làng gốm Chăm Bàu Trúc vẫn bền bỉ giữ trọn ngọn lửa nghề truyền thống trên dải đất duyên hải miền Trung đầy nắng gió. Từng sản phẩm mộc mạc nơi đây không chỉ phản ánh bàn tay tài hoa của người thợ thủ công mà còn là pho biên niên sử sống động về cội nguồn, tín ngưỡng và đời sống tâm linh sâu sắc của cộng đồng người Chăm qua nhiều thế kỷ.
Không gian văn hóa lịch sử của làng gốm Chăm Bàu Trúc
Để thấu hiểu giá trị trường tồn của những tác phẩm đất nung mộc mạc, việc ngược dòng thời gian tìm về khởi nguyên của làng nghề là điều vô cùng cần thiết. Không gian sinh hoạt và lao động tại đây luôn gắn bó mật thiết với dòng chảy tín ngưỡng dân gian của cư dân bản địa qua nhiều thế hệ nối tiếp nhau.
Huyền tích Tổ nghề Poklong Chanh khai mở nghề gốm
Theo truyền thuyết dân gian được đồng bào lưu truyền từ đời này sang đời khác, nghề làm gốm tại vùng đất này do Tổ nghề Poklong Chanh, một vị quan cận thần dưới thời vua Po Klong Garai, truyền dạy cho phụ nữ trong làng từ cuối thế kỷ mười hai. Ngài đã chỉ dẫn cho dân làng cách tìm ra mỏ đất sét dẻo quánh, cách nhào nặn đất với cát mịn và cách đốt lửa rơm để biến khối đất thô sơ thành những vật dụng phục vụ sinh hoạt hằng ngày như chum, vại, nồi niêu và ấm đun nước.
Lòng biết ơn sâu nặng đối với công đức của tiền nhân được đồng bào Chăm thể hiện qua lễ cúng Tổ nghề trang nghiêm được tổ chức hằng năm. Trong các dịp trọng đại như lễ hội Katê Ninh Thuận, người dân luôn dâng cúng những sản phẩm gốm tinh xảo nhất lên các vị thần linh và tổ tiên tại các đền tháp cổ kính, tạo nên mối dây liên kết thiêng liêng giữa làng nghề thủ công và dòng chảy di sản văn hóa Chăm Pa Ninh Thuận trải dài suốt nhiều thế kỷ.
Vị thế làng nghề cổ xưa nhất Đông Nam Á
Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa và khảo cổ học trong nước cũng như quốc tế đều khẳng định đây là một trong những trung tâm gốm thủ công cổ xưa nhất còn tồn tại ở khu vực Đông Nam Á. Điều làm nên tính độc bản của ngôi làng chính là sự kiên định bảo tồn nguyên vẹn kỹ thuật làm gốm cổ sơ, tuyệt đối không bị đồng hóa hay thay thế bởi công nghệ cơ khí hiện đại.
Trong khi hầu hết các trung tâm gốm sứ khác trên thế giới đều chuyển sang sử dụng bàn xoay cơ khí hoặc khuôn đúc công nghiệp, thì tại đây, phương thức sản xuất thủ công nguyên thủy vẫn được duy trì nguyên vẹn trong từng nếp nhà. Sự tồn tại bền bỉ của làng gốm là minh chứng hùng hồn cho sức sống mãnh liệt của văn hóa Chăm, đồng thời khẳng định vị thế đặc biệt của di sản trong kho tàng văn hóa truyền thống của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.
Kỹ nghệ tạo tác không dùng bàn xoay của làng gốm Chăm Bàu Trúc
Điểm khác biệt căn bản nhất tạo nên dấu ấn độc nhất vô nhị của nghề gốm nơi đây nằm ở quy trình tạo hình hoàn toàn thủ công. Đôi bàn tay khéo léo cùng đôi chân uyển chuyển của người phụ nữ Chăm thay thế hoàn toàn cho mọi loại máy móc cơ khí phức tạp.
Nguồn đất sét trầm tích mịn màng ven sông Quao
Yếu tố tiên quyết tạo nên chất lượng đanh chắc của sản phẩm gốm bắt nguồn từ nguồn đất sét sông Quao vô cùng đặc biệt. Hằng năm, sau mùa mưa lũ, dòng sông bồi đắp những lớp phù sa trầm tích màu mỡ, tạo nên tầng đất sét có độ dẻo quánh cao, độ mịn đồng đều và khả năng chịu nhiệt cực tốt. Người thợ phải đào lấy đất từ tầng sâu, phơi khô rồi đập vụn, sau đó tưới nước ủ kín qua nhiều ngày đêm để đất đạt độ kết dính lý tưởng.
Sau công đoạn ủ đất, người thợ tiến hành nhào trộn đất sét với cát hạt mịn theo một tỷ lệ bí truyền nghiêm ngặt. Cát đóng vai trò như bộ khung xương giúp gốm không bị co ngót đột ngột hay nứt vỡ khi tiếp xúc với nhiệt độ cao. Việc dùng đôi chân trần đạp đất liên tục nhiều giờ liền đòi hỏi thể lực dẻo dai và kinh nghiệm cảm nhận độ dẻo bằng xúc giác của người thợ già, đảm bảo khối đất nhuyễn mịn hoàn toàn không còn bọt khí bên trong.
Thao tác tay nặn chân đi lùi quanh khối gốm
Kỹ thuật tạo hình của làng nghề được dân gian đúc kết bằng câu ca mộc mạc tay nặn chân xoay, diễn tả động tác người phụ nữ di chuyển nhịp nhàng quanh cối gốm cố định. Khác với cách làm gốm thông thường đặt đất trên bàn xoay quay tròn, người thợ Chăm đặt khối đất sét lên một chiếc đôn gỗ hoặc trụ đất vững chắc, sau đó vừa dùng đôi tay vuốt nặn vừa thoăn thoắt đi giật lùi từng bước vòng quanh khối đất để tạo dáng.
Người nghệ nhân tự biến cơ thể mình thành một chiếc bàn xoay sống di động, kết hợp lực ép của lòng bàn tay và độ khéo léo của các ngón tay để kéo đất lên cao, mở rộng miệng bình hoặc thu hẹp phần đáy. Từng đường cong mềm mại của thân gốm dần hiện ra theo từng bước chân uyển chuyển. Thao tác này đòi hỏi sự tập trung cao độ, khả năng ước lượng không gian chuẩn xác và cảm quan thẩm mỹ bẩm sinh được tôi luyện qua hàng chục năm gắn bó với nghề.
Hệ thống hoa văn khắc vạch mang biểu tượng sông nước
Sau khi sản phẩm đã được định hình cơ bản, người thợ sử dụng các công cụ mộc mạc như vỏ sò, que tre vót nhọn, nắp khoen kim loại hoặc mảnh vải ướt để làm nhẵn bề mặt và khắc họa hoa văn trang trí. Hệ thống họa tiết trên gốm Chăm mang đậm dấu ấn tự nhiên và tín ngưỡng nguyên thủy, tiêu biểu như hình hoa văn sóng nước, đường răng cưa, hình tam giác đối xứng, hoa văn móng tay hay các chấm tròn li ti biểu trưng cho hạt mầm sinh sôi.
Mỗi đường khắc vạch được thực hiện dứt khoát khi đất còn ẩm mềm, phản ánh thế giới quan sâu sắc của cư dân nông nghiệp lúa nước ven biển miền Trung. Vẻ đẹp mộc mạc, không cầu kỳ trau chuốt nhưng chứa đựng sự phóng khoáng và tinh thần tự do của người phụ nữ Chăm, tương đồng với nét tinh tế trên những tấm vải dệt tại làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp kề bên.

Kỹ thuật nung lộ thiên hỏa biến của làng gốm Chăm Bàu Trúc
Quy trình nung gốm tại đây hoàn toàn không sử dụng lò nung khép kín như các trung tâm gốm khác, mà áp dụng phương thức nung ngoài trời vô cùng độc đáo. Sự tương tác trực tiếp giữa lửa, gió và đất sét tạo nên những biến đổi kỳ diệu về màu sắc trên từng sản phẩm.
Kỹ thuật nung lửa lộ thiên bằng củi và rơm khô
Sau khi được tạo hình và phơi khô tự nhiên dưới bóng râm từ bốn đến sáu ngày để thoát hết hơi ẩm, các mẻ gốm sẽ được đưa vào bãi nung tập trung của làng. Người thợ khéo léo xếp các sản phẩm lớn như lu, ghè, khạp ở tầng dưới, bên trên chêm xen kẽ các vật dụng nhỏ như ấm chén, tượng mỹ nghệ và đĩa gốm. Toàn bộ đống gốm sau đó được phủ kín bằng một lớp củi gỗ rừng chắc nịch và hàng trăm bó rơm khô vàng óng.
Áp dụng kỹ thuật nung lộ thiên truyền thống, người thợ châm lửa đốt từ phía đầu ngọn gió để ngọn lửa lan tỏa đều khắp đống gốm. Quá trình nung diễn ra trong khoảng từ bốn đến sáu tiếng đồng hồ ở nhiệt độ dao động từ bảy trăm đến tám trăm độ C. Người thợ phải liên tục quan sát màu khói, hướng gió và độ bén của tàn tro để điều chỉnh lượng rơm tiếp sức, bảo đảm ngọn lửa bao bọc đồng đều mọi ngóc ngách mà không làm cong vênh xương gốm.
Nghệ thuật tạo màu hỏa biến tự nhiên từ vỏ cây rừng
Điểm độc đáo bậc nhất làm say đắm lòng người chính là sắc thái hỏa biến kỳ ảo xuất hiện trên bề mặt gốm sau khi nung. Do tiếp xúc trực tiếp với tàn tro và lửa cháy không đều trong không gian lộ thiên, mỗi sản phẩm sau khi dỡ khỏi đống than đỏ rực đều khoác lên mình những mảng màu biến chuyển huyền ảo từ đỏ gạch, vàng cháy đến xám đen hay nâu trầm cổ kính, không bao giờ có hai sản phẩm trùng lặp hoàn toàn.
Đặc biệt, ngay khi gốm vừa được đưa ra khỏi đống than hồng ở nhiệt độ cao, nghệ nhân sẽ dùng nước chiết xuất từ vỏ cây thị rừng hoặc vỏ cây ổi rừng vẩy nhẹ lên bề mặt. Nước thảo mộc gặp nhiệt độ cao lập tức sôi xèo xèo và thấm sâu vào lỗ li ti của đất nung, tạo nên những vết loang màu cẩm thạch độc nhất vô nhị cùng lớp men tự nhiên bóng mờ đượm vẻ hoang sơ, huyền bí.
| Đặc trưng kỹ nghệ | Quy chuẩn chế tác cổ truyền | Giá trị biểu đạt văn hóa |
|---|---|---|
| Đất sét sông Quao | Khai thác tầng đất phù sa mịn dẻo | Cốt gốm đanh chắc và chịu nhiệt bền bỉ |
| Cát hạt mịn pha trộn | Phối trộn theo tỷ lệ gia truyền | Giảm độ co ngót và chống nứt nẻ khi nung |
| Thao tác tay làm cối xoay | Người thợ đi lùi vòng quanh khối đất | Đôi bàn tay trực tiếp truyền hồn vào dáng gốm |
| Dụng cụ cạo gọt | Vỏ sò, que tre, mảnh vải cuộn ướt | Làm nhẵn bề mặt và tạo viền gốm mềm mại |
| Hoa văn khắc vạch | Sóng nước, móng tay, hoa văn răng cưa | Tái hiện vũ trụ quan và tín ngưỡng phồn thực |
| Phương thức nung lộ thiên | Chất củi rơm đốt trực tiếp giữa trời | Tận dụng luồng gió tự nhiên để điều nhiệt |
| Màu sắc hỏa biến | Phun nước quả thị hoặc vỏ cây ổi rừng | Tạo vệt màu loang nâu đỏ và đen xám độc bản |
| Tượng gốm nghệ thuật | Khắc họa thần Shiva, Apsara, tháp cổ | Bảo tồn biểu tượng tâm linh trong văn hóa Chăm |

Giá trị di sản văn hóa của làng gốm Chăm Bàu Trúc
Vượt qua khuôn khổ của một nghề thủ công thuần túy, nghệ thuật làm gốm truyền thống này đã trở thành tài sản vô giá của nhân loại. Sức sống mãnh liệt của ngôi làng được nuôi dưỡng bởi niềm tự hào dân tộc và ý thức gìn giữ cội nguồn của cộng đồng bản địa.
Dấu mốc ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể UNESCO
Vào tháng mười hai năm 2022, Nghệ thuật làm gốm của người Chăm chính thức được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây là niềm vinh dự to lớn không chỉ đối với cộng đồng người Chăm mà còn là niềm tự hào chung của văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế.
Sự kiện ghi danh khẳng định giá trị nhân văn sâu sắc của một nghề thủ công mang đậm tính mẫu hệ, nơi phụ nữ đóng vai trò chủ đạo trong việc truyền thụ tri thức dân gian, kỹ thuật tạo tác và gìn giữ ngọn lửa tâm linh cho gia đình và buôn làng. Các sản phẩm đất nung mộc mạc mang bóng dáng linh thiêng như những ngọn tháp rêu phong tại quần thể di tích Tháp Bà Ponagar Nha Trang, gắn kết chặt chẽ với đời sống tinh thần của cư dân phương Nam.
Sự tiếp nối của các thế hệ nghệ nhân Chăm ưu tú
Trước làn sóng hiện đại hóa và hội nhập kinh tế, làng nghề đã chủ động thích ứng bằng cách đa dạng hóa mẫu mã sản phẩm song song với việc giữ vững cốt cách kỹ thuật cổ truyền. Bên cạnh các sản phẩm gia dụng truyền thống, nhiều dòng sản phẩm mới như tượng thiếu nữ Apsara, đèn lồng gốm trang trí, bình phong thủy và phù điêu đền tháp tinh xảo đã ra đời, đáp ứng nhu cầu thưởng lãm nghệ thuật của du khách trong và ngoài nước.
Những nghệ nhân tâm huyết như Nghệ nhân Ưu tú Đàng Thị Phan cùng các bậc cao niên trong làng đang tích cực mở các lớp truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ, truyền cảm hứng để con em người Chăm tiếp tục gắn bó với đất sét và ngọn lửa quê hương. Việc kết hợp giữa bảo tồn di sản thủ công và phát triển du lịch trải nghiệm văn hóa cộng đồng đang mở ra hướng đi bền vững, giúp ngôi làng cổ vừa giữ gìn được hồn cốt cha ông vừa nâng cao đời sống tinh thần và vật chất cho bà con bản địa.
Nhìn lại hành trình hàng trăm năm gìn giữ nghề xưa, người ta càng thêm trân quý đôi bàn tay khéo léo và tấm lòng kiên trinh của những người phụ nữ Chăm cần mẫn bên cối gốm. Cùng với hệ thống thông tin di sản văn hóa bản địa được giới thiệu sâu rộng trên cổng thông tin Khánh Hòa NSSC, những giá trị tinh hoa của làng gốm Chăm Bàu Trúc sẽ tiếp tục tỏa sáng rực rỡ, góp phần bồi đắp và làm phong phú thêm diện mạo văn hóa đa dạng của đất nước Việt Nam.
NSSC Khánh Hòa
khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Khánh Hòa.
Bài liên quan
Nghề khai thác yến sào Khánh Hòa - Kỹ nghệ vượt sóng gió giữ báu vật biển khơi
Nghề khai thác yến sào Khánh Hòa lưu giữ kỹ nghệ đu dây vách đá và bí quyết bảo tồn loài chim yến. Di sản độc bản kết tinh lòng can trường của người xứ biển.
Làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp - Tinh hoa sắc màu trên khung cửi cổ truyền
Làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp lưu giữ kỹ nghệ dệt tay tinh xảo và sắc màu tự nhiên độc đáo. Khám phá kho tàng hoa văn di sản cổ truyền của người Chăm.
Lễ hội Nho và Vang Ninh Thuận - Ngày hội tôn vinh văn hóa nông nghiệp miền nắng gió
Lễ hội Nho và Vang Ninh Thuận diễn ra định kỳ tại Phan Rang nhằm tôn vinh cây nho, nghề ủ vang truyền thống và di sản văn hóa Chăm Pa đặc sắc Nam Trung Bộ.



