Lễ hội Yến sào Khánh Hòa - Nghi lễ tri ân Tổ nghề gần bảy thế kỷ trên đảo Hòn Nội
NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Từ những hang đá dựng đứng cheo leo ngoài khơi vùng biển Bình Khang xưa, nghề thu hái tổ yến đảo tự nhiên đã hun đúc nên mạch nguồn tín ngưỡng tâm linh đặc sắc của cư dân miền biển Nam Trung Bộ. Trải qua hàng trăm năm lưu truyền qua bao thế hệ, Lễ hội Yến sào Khánh Hòa không chỉ là dịp hội tụ thiêng liêng của những người thợ gắn đời mình với vách đá cheo leo giữa sóng dữ, mà còn vươn lên thành Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia giàu giá trị lịch sử và nhân văn.
Cội nguồn lịch sử gần bảy thế kỷ của Lễ hội Yến sào Khánh Hòa
Lịch sử hình thành Lễ hội Yến sào Khánh Hòa gắn liền với hành trình mở cõi phương Nam của dân tộc Đại Việt cùng quá trình phát hiện, quản lý và bảo vệ các quần đảo yến tự nhiên ngoài khơi biển Đông. Sự giao hòa giữa đạo lý tri ân tiền hiền với ý thức giữ gìn chủ quyền lãnh hải đã tạo nên chiều sâu lịch sử hiếm có cho một lễ hội nghề truyền thống vùng duyên hải.
Công lao mở ngành năm 1328 của Thủy tổ Lê Văn Đạt
Theo tư liệu gia phả họ Lê, thần tích lưu giữ tại các đình miếu ven biển và biên niên sử địa phương, cội nguồn nghề khai thác yến sào Khánh Hòa bắt đầu vào năm Mậu Thìn 1328 dưới triều đại nhà Trần. Trong chuyến hải trình tuần tiễu vùng biển phía Nam theo mệnh lệnh triều đình, chiến thuyền của Đề đốc thủy quân Thủy tổ Lê Văn Đạt gặp bão lớn và dạt vào cụm đảo Hòn Tre thuộc vùng biển Bình Khang xưa. Khi sóng yên biển lặng, trong lúc khảo sát địa hình các đảo đá ngoài khơi, ông đã phát hiện những hang động tự nhiên có hàng vạn chim yến hàng quần tụ làm tổ trắng xóa trên vách đá.
Nhận thấy giá trị của nguồn sản vật hải đảo, Đề đốc Lê Văn Đạt quyết định lập đồn trại tại vùng biển Bình Khang, tuyển mộ trai tráng lập đội thủy quân tuần tiễu bảo vệ các đảo yến. Ông khảo sát quy luật làm tổ theo mùa của chim yến, sáng tạo phương pháp kết giàn giáo bằng tre trúc để tiếp cận hốc đá sâu và truyền dạy kỹ thuật thu hái tổ yến cho cư dân bản địa. Khi ông qua đời, cộng đồng làm nghề yến và ngư dân Nha Trang suy tôn ông là Thủy tổ ngành nghề yến sào Việt Nam, lập bài vị thờ phụng trên đảo và trong đất liền. Truyền thống cai quản đảo yến tiếp tục được duy trì qua các thế kỷ, đặc biệt từ sau công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần.
Khí tiết bảo vệ biển đảo của Đảo Chủ Thánh Mẫu
Bước sang cuối thế kỷ XVIII, sứ mệnh bảo vệ các đảo yến tại vùng biển Bình Khang được trao truyền đến hậu duệ đời thứ 22 của Thủy tổ Lê Văn Đạt là An phủ sứ Bình Khang Lê Văn Quang cùng người con gái là Lê Thị Huyền Trâm. Với tài thao lược quân sự, bà Lê Thị Huyền Trâm được triều đình Tây Sơn phong giữ chức Đại đô đốc Thủy quân, trực tiếp chỉ huy đội thủy binh trấn giữ vùng biển Nam Trung Bộ và quản lý hệ thống đảo yến tại vịnh Nha Trang, vịnh Cam Ranh và vịnh Vân Phong.
Dưới sự điều hành của Đại đô đốc Lê Thị Huyền Trâm, các đội thợ yến vừa thu hái sản vật quý tạo nguồn hậu cần phục vụ quân Tây Sơn, vừa là lực lượng thủy binh canh giữ biên cương hải đảo. Vào ngày mùng 10 tháng 5 âm lịch năm Quý Sửu 1793, trong trận hải chiến bảo vệ chủ quyền biển đảo và các đảo yến, Đại đô đốc Lê Thị Huyền Trâm cùng cha là An phủ sứ Bình Khang Lê Văn Quang và các tướng sĩ thủy quân Tây Sơn đã anh dũng hy sinh. Cảm phục tấm gương trung liệt vì nước quên thân, nhân dân suy tôn bà là Bảo Yến Đảo Chủ Thánh Mẫu, đồng thời lấy ngày mùng 10 tháng 5 âm lịch hằng năm làm ngày giỗ Tổ của nghề khai thác yến sào Khánh Hòa.
| Giai đoạn lịch sử | Nhân vật và chủ thể tiêu biểu | Dấu mốc sự kiện và ý nghĩa trong tiến trình phát triển lễ hội |
|---|---|---|
| Năm Mậu Thìn 1328 (Thời nhà Trần) | Đề đốc thủy quân Thủy tổ Lê Văn Đạt | Phát hiện các hang yến tự nhiên ngoài khơi Bình Khang, lập đội tuần tiễu giữ đảo và khai mở nghề yến đảo Việt Nam |
| Thế kỷ XVII – Nửa đầu thế kỷ XVIII | Cư dân ven biển dinh Thái Khang – Bình Khang | Hình thành các đội thợ khai thác tổ yến trên đảo đá, thiết lập tục cúng thần đảo và tri ân tiền hiền trước mùa thu hoạch |
| Ngày 10 tháng 5 âm lịch năm 1793 | An phủ sứ Bình Khang Lê Văn Quang và Đại đô đốc Lê Thị Huyền Trâm | Anh dũng hy sinh bảo vệ chủ quyền biển đảo; nhân dân suy tôn Bảo Yến Đảo Chủ Thánh Mẫu và định lệ giỗ Tổ ngày 10 tháng 5 âm lịch |
| Thế kỷ XIX (Triều đại nhà Nguyễn) | Quan Quản lĩnh Yến sào và cư dân các làng biển Nha Trang | Triều đình ban hành quy chế quản lý ngành yến sào, duy trì lễ tế Tổ nghề tại miếu thờ trên đảo Hòn Nội và đất liền |
| Ngày 03 tháng 6 năm 2025 | Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng cộng đồng ngành yến | Ban hành Quyết định số 1652/QĐ-BVHTTDL ghi danh Lễ hội Yến sào Khánh Hòa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia |
Không gian tâm linh đảo Hòn Nội trong Lễ hội Yến sào Khánh Hòa
Khác biệt với phần lớn các lễ hội truyền thống trên đất liền, không gian trung tâm của Lễ hội Yến sào Khánh Hòa tọa lạc ngay giữa trùng khơi trên đảo Yến Hòn Nội — hòn đảo có trữ lượng tổ yến tự nhiên phong phú bậc nhất vùng biển Nam Trung Bộ. Bên cạnh trung tâm đảo khơi, không gian văn hóa lễ hội còn lan tỏa khắp thành phố Nha Trang, Cam Ranh, thị xã Ninh Hòa cùng các huyện Diên Khánh, Cam Lâm và Vạn Ninh.
Kiến trúc đền thờ Tổ nghề Yến sào giữa trùng khơi
Nằm cách cảng Cầu Đá khoảng 13 hải lý về hướng đông nam, đảo Yến Hòn Nội hiện lên giữa làn nước xanh ngọc bích của vịnh Nha Trang, gần khu bảo tồn biển đảo Hòn Mun Nha Trang và cụm đảo Hòn Ngoại, Hòn Sam. Điểm nhấn cảnh quan trên đảo là dải cát trắng mịn tạo thành từ xác san hô qua hàng vạn năm, uốn cong ngăn cách hai dòng hải lưu tạo nên thắng cảnh bãi tắm đôi dưới chân vách đá dựng đứng.
Tọa lạc dưới bóng cây phong ba trên đảo Yến Hòn Nội là ngôi đền thờ Tổ nghề Yến sào được tạo dựng từ thế kỷ XVIII. Công trình mang phong cách kiến trúc đền miếu cổ truyền Việt Nam với mái ngói mũi hài đỏ tươi uốn cong, bờ nóc đắp nổi lưỡng long chầu nguyệt, cột gỗ lim và tường gạch vững chãi trước gió bão trùng khơi. Bên trong chính điện của đền thờ Tổ nghề Yến sào, không gian thờ tự bài trí tôn nghiêm với khám thờ chạm tứ linh sơn son thếp vàng, chính giữa đặt tượng thờ và bài vị của Thủy tổ Lê Văn Đạt, An phủ sứ Lê Văn Quang, Đảo Chủ Thánh Mẫu Lê Thị Huyền Trâm cùng hai ban tả hữu phối thờ các bậc tiền hiền và nghĩa sĩ thủy quân đã ngã xuống vì biển đảo quê hương.

Hành trình vượt sóng hội tụ về đảo Yến Hòn Nội
Nét đặc trưng tạo nên cảm xúc thiêng liêng của Lễ hội Yến sào Khánh Hòa là hành trình vượt sóng biển từ đất liền ra đảo Yến Hòn Nội vào rạng sáng ngày chính hội mùng 10 tháng 5 âm lịch. Từ khi phố biển Nha Trang còn mờ sương, tại bến cảng Cầu Đá lịch sử, đoàn tàu chở các bậc cao niên gia tộc họ Lê, các thế hệ thợ khai thác yến đảo cùng cư dân vùng biển đã giương cao cờ Tổ quốc và cờ hội ngũ sắc rẽ sóng tiến ra khơi xa.
Khi đoàn tàu cập bến cầu cảng đảo Yến Hòn Nội, tiếng trống hội, tiếng chiêng và tiếng nhạc lễ của phường bát âm vang vọng khắp các vách đá hang yến, hòa cùng tiếng sóng vỗ và tiếng chim yến chao liệng trên bầu trời. Cuộc hành hương ra đảo mỗi dịp mùng 10 tháng 5 âm lịch không chỉ quy tụ những người thợ đang canh giữ hơn 30 đảo yến với 173 hang yến dọc bờ biển Khánh Hòa, mà còn đón các đoàn đại biểu ngành yến miền Trung cùng về bái Tổ, tiếp nối hào khí bảo vệ chủ quyền thiêng liêng gắn với quần đảo Trường Sa tỉnh Khánh Hòa trong lịch sử bảo vệ chủ quyền biển đảo Việt Nam.
Nghi thức tế lễ cổ truyền trang nghiêm tại Lễ hội Yến sào Khánh Hòa
Trải qua hàng thế kỷ thực hành và hoàn thiện, hệ thống nghi lễ trong Lễ hội Yến sào Khánh Hòa bảo lưu nguyên vẹn những chuẩn mực tế tự cổ truyền của cư dân miền biển Nam Trung Bộ. Mỗi nghi thức từ lễ nghinh rước, lễ dâng hương tế Tổ cho tới lễ tống na trên mặt biển đều gửi gắm ước vọng về sự bình an cho người thợ yến và sự sinh sôi của đàn chim yến đảo.
Nghi thức rước sắc, dâng hương và đọc chúc văn
Mở đầu chương trình chính lễ trên đảo Yến Hòn Nội vào sáng ngày mùng 10 tháng 5 âm lịch là nghi thức rước lễ vật và rước kiệu trang nghiêm dọc con đường cát trắng ven bãi tắm đôi tiến về sân đền thờ Tổ nghề Yến sào. Dẫn đầu đoàn rước là đội múa lân sư rồng, tiếp theo là đội trai tráng thợ yến mặc trang phục lính thú truyền thống màu vàng viền đỏ, tay giương cao cờ ngũ sắc và dàn binh khí lỗ bộ. Theo sau là phường bát âm hòa tấu kèn bầu, trống cái trầm hùng cùng đoàn kiệu rước bài vị, sắc phong dâng cúng Tổ nghề, phản ánh nét đẹp tương đồng với nghi lễ tại Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang và lễ hội Cầu ngư Khánh Hòa.
Khi đoàn rước an vị trước sân đền thờ Tổ nghề Yến sào, chủ tế cùng các vị bồi tế thực hiện tuần tự các nghi tiết khởi chiêng trống, nghinh thần, dâng hương và ba tuần hiến tửu trước án thờ Thủy tổ Lê Văn Đạt, An phủ sứ Bình Khang Lê Văn Quang và Đảo Chủ Thánh Mẫu Lê Thị Huyền Trâm. Trong làn khói thơm ngát tỏa ra từ trầm hương Khánh Hòa, vị chủ tế đọc bản chúc văn ôn lại hành trình gần 700 năm mở ngành từ năm 1328 và ca ngợi khí phách anh hùng của các tướng sĩ Tây Sơn năm 1793:
- Nghi thức lễ yết cáo và nghinh thần: Cử hành từ chiều mùng 9 tháng 5 âm lịch nhằm thanh tịnh không gian đền thờ và kính cáo chư vị tiền hiền về việc mở hội giỗ Tổ.
- Nghi thức rước lễ dọc bờ biển Hòn Nội: Tái hiện hình ảnh hào hùng của đội thủy binh thời Trần và thời Tây Sơn tuần tiễu canh giữ đảo yến qua đội hình cờ thần, lỗ bộ và nhạc lễ bát âm.
- Nghi thức đại tế Tổ nghề và đọc chúc văn: Thực hiện ba tuần dâng rượu, dâng trà, dâng phẩm vật và đọc văn tế tri ân Thủy tổ Lê Văn Đạt, An phủ sứ Lê Văn Quang, Đảo Chủ Thánh Mẫu Lê Thị Huyền Trâm.
- Nghi thức tưởng niệm nghĩa sĩ và thợ yến tiền bối: Tưởng nhớ các tướng sĩ thủy quân hy sinh năm 1793 cùng những người thợ yến các thế hệ đã bỏ mình nơi vách đá cheo leo trong quá trình bảo vệ đảo yến.
Tục lễ cúng tống na cầu an và phóng sinh
Sau nghi thức đại tế tại chính điện đền thờ Tổ nghề Yến sào, nghi lễ dân gian đặc thù mang đậm dấu ấn văn hóa biển đảo được cử hành tại bến bờ đảo Yến Hòn Nội là lễ cúng tống na (lễ thả thuyền tống ôn cầu an trên biển). Chiếc thuyền lễ được chế tác bằng khung tre, dán giấy màu theo mô hình chiến thuyền cổ truyền có cánh buồm căng gió, bên trong đặt các phẩm vật cúng tế như gạo, muối, hoa quả, trầu cau và hương đăng.
Sau khóa lễ cầu nguyện cho mưa thuận gió hòa và sóng yên biển lặng, đội trai tráng khiêng chiếc thuyền lễ ra mép nước bãi biển Hòn Nội rồi đưa ra vùng biển khơi thả xuống dòng hải lưu giữa tiếng trống chiêng vang dội. Nghi thức lễ cúng tống na gửi gắm niềm tin của những người thợ bám trụ nơi đảo xa rằng mọi hiểm nguy nơi vách đá trơn trượt hay giông bão bất ngờ đều theo con thuyền trôi ra biển lớn, nhường chỗ cho sự bình an và mùa thu hoạch thuận lợi. Song hành cùng tục thả thuyền lễ, cộng đồng làm nghề yến còn thực hiện nghi thức phóng sinh các loài thủy sản bản địa về vùng biển quanh đảo Yến Hòn Nội, thể hiện thông điệp bảo vệ hệ sinh thái biển nuôi dưỡng đàn chim yến phát triển bền vững.

Giá trị di sản văn hóa quốc gia của Lễ hội Yến sào Khánh Hòa
Trải qua gần bảy thế kỷ tồn tại và phát triển, Lễ hội Yến sào Khánh Hòa đã vượt ra khỏi phạm vi sinh hoạt tín ngưỡng của một ngành nghề đơn lẻ để trở thành biểu tượng văn hóa biển đảo tiêu biểu của vùng duyên hải Nam Trung Bộ. Những giá trị lịch sử, khoa học dân gian và đạo lý cộng đồng kết tinh trong lễ hội đã được Nhà nước ghi nhận ở cấp độ quốc gia.
Dấu mốc ghi danh di sản văn hóa quốc gia
Nhằm tôn vinh kho tàng văn hóa biển đảo của vùng đất xứ Trầm biển Yến, ngày 03 tháng 6 năm 2025, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ký Quyết định số 1652/QĐ-BVHTTDL đưa lễ hội truyền thống Lễ hội Yến sào Khánh Hòa (phân bố tại thành phố Nha Trang, Cam Ranh, thị xã Ninh Hòa, huyện Diên Khánh, Cam Lâm và Vạn Ninh) vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trước đó, vào tháng 12 năm 2024, "Tri thức khai thác và chế biến Yến sào Khánh Hòa" cũng đã được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tạo nên bộ đôi di sản quốc gia tôn vinh cả tri thức nghề nghiệp lẫn lễ hội tâm linh của ngành yến sào Khánh Hòa, đồng thời là điểm nhấn tiêu biểu trong các kỳ Festival Biển Nha Trang.
Sức lan tỏa đạo lý giữ đảo và bảo tồn nghề yến
Trong nhịp sống đương đại, Lễ hội Yến sào Khánh Hòa còn mở rộng thành chuỗi hoạt động biểu diễn nghệ thuật hát tuồng, dân ca bài chòi tái hiện chiến công của Đại đô đốc Lê Thị Huyền Trâm và tri ân các thế hệ nghệ nhân lão thành. Mỗi người thợ gác đảo hôm nay khi thắp nén tâm hương trước đền thờ Tổ nghề Yến sào đều tâm niệm lời dạy của tiền nhân về việc bảo vệ từng vách đá, từng mái hang tự nhiên kết hợp ứng dụng khoa học dẫn dụ chim yến mở rộng quần thể sinh sống. Trên hành trình số hóa và quảng bá di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Khánh Hòa NSSC luôn đồng hành lưu trữ những tư liệu lịch sử chuẩn xác, góp phần lan tỏa giá trị văn hiến xứ Trầm biển Yến tới công chúng trong và ngoài nước.
Trải qua gần bảy thế kỷ vang vọng cùng tiếng sóng vỗ nơi ghềnh đá trùng khơi, Lễ hội Yến sào Khánh Hòa mãi là biểu tượng sáng ngời của đạo lý uống nước nhớ nguồn và bản lĩnh gìn giữ biển đảo của người Việt Nam. Giữa sắc nắng vàng rực rỡ của ngày mùng 10 tháng 5 âm lịch, tiếng trống hội ngân vang trên đảo Yến Hòn Nội như nhịp cầu nối liền quá khứ hào hùng từ năm 1328 với khát vọng phát triển bền vững của di sản văn hóa quốc gia nơi cửa ngõ biển Đông.
NSSC Khánh Hòa
khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Khánh Hòa.
Bài liên quan
Lễ hội Nho và Vang Ninh Thuận - Ngày hội tôn vinh văn hóa nông nghiệp miền nắng gió
Lễ hội Nho và Vang Ninh Thuận diễn ra định kỳ tại Phan Rang nhằm tôn vinh cây nho, nghề ủ vang truyền thống và di sản văn hóa Chăm Pa đặc sắc Nam Trung Bộ.
Trầm hương Khánh Hòa - Linh khí đại ngàn kết tinh nên di sản văn hóa quốc gia
Trầm hương Khánh Hòa cùng kỳ nam thượng hạng là kết tinh kỳ diệu từ cây dó bầu nơi rừng già. Khám phá huyền thoại Thiên Y A Na, nghề xoi trầm và giá trị di sản.
Nho Phan Rang Ninh Thuận - Thức quà ngọt lành kết tinh từ miền đất nắng gió
Nho Phan Rang Ninh Thuận nổi tiếng với những chùm quả căng mọng được bảo hộ Chỉ dẫn địa lý Quốc gia. Tìm hiểu giống nho đỏ Cardinal, nho xanh và văn hóa bản địa.



