Làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp - Tinh hoa sắc màu trên khung cửi cổ truyền
NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Dưới chân những tòa tháp Chăm rêu phong cổ kính, thanh âm lách cách đều đặn từ thoi đưa đã gắn bó với nhịp sống của cư dân bản địa suốt nhiều thế hệ. Không chỉ đơn thuần tạo nên những y phục thường nhật, làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp còn là không gian nghệ thuật sống động, nơi từng đường tơ kẽ chỉ kết tinh triết lý nhân sinh, phong tục tập quán và sự khéo léo của người phụ nữ Chăm qua bao thăng trầm lịch sử.
Cội nguồn lịch sử của làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp
Ngược dòng thời gian tìm về khởi thủy của nghề dệt truyền thống, người ta nhận ra mối liên kết bền chặt giữa lao động mưu sinh và đời sống tín ngưỡng tâm linh sâu sắc. Lịch sử hình thành của làng nghề gắn liền với những câu chuyện huyền thoại được người dân trân trọng lưu truyền từ đời này sang đời khác.
Huyền tích Nữ thần Ponagar và Tổ nghề dệt Xahas
Trong tâm thức của đồng bào Chăm, nghề trồng dâu nuôi tằm và kéo sợi dệt vải khởi nguồn từ sự bảo bọc chở che của Thiên Y A Na Thánh Mẫu, vị nữ thần Mẹ Xứ Sở ngự trị tại di tích linh thiêng Tháp Bà Ponagar Nha Trang. Tương truyền, ngài đã giáng trần dạy dân khai hoang lập ấp, trồng lúa nước và trao cho người phụ nữ Chăm chiếc thoi dệt để dệt nên những tấm vải rực rỡ sắc màu che chở cho buôn làng.
Đến thế kỷ thứ mười bảy, một người phụ nữ tài hoa tên là Ponagar Sah hoặc được dân làng tôn xưng là Tổ nghề dệt Xahas, phu nhân của một vị quan triều đình thời vua Po Klong Garai, đã dày công nghiên cứu cải tiến khung dệt và sáng tạo thêm hàng chục hoa văn độc đáo. Bà trực tiếp truyền dạy kỹ thuật dệt cho phụ nữ trong vùng, biến nghề dệt trở thành chuẩn mực phẩm hạnh và thước đo tài hoa của nữ giới Chăm. Hằng năm, vào các dịp lễ lớn như lễ hội Katê Ninh Thuận, con cháu làng nghề lại trang trọng làm lễ tạ ơn Tổ nghề, nguyện cầu mưa thuận gió hòa và tơ sợi hanh thông.
Không gian văn hóa làng cổ Chăm làng Mỹ Nghiệp
Làng nghề Mỹ Nghiệp, hay còn gọi theo tiếng Chăm cổ là Caklaing, nằm êm đềm giữa những cánh đồng lúa xanh mướt và những rặng dừa rợp bóng mát. Nơi đây từ lâu đã tạo thành một trục di sản thủ công truyền thống trứ danh kề cận với làng gốm Chăm Bàu Trúc, làm rạng danh bức tranh di sản văn hóa Chăm Pa Ninh Thuận trên bản đồ văn hóa dân tộc.
Trong không gian làng cổ, từng nếp nhà sàn truyền thống hay gian nhà gạch khang trang đều vang lên tiếng lách cách của thoi đưa nhịp nhàng. Không gian ấy nuôi dưỡng tâm hồn của bao thế hệ nghệ nhân, nơi các bà, các mẹ truyền thụ từng ngón nghề bí truyền cho con gái ngay từ thuở lên mười. Nghề dệt không chỉ đem lại kế sinh nhai bền vững mà còn là niềm tự hào máu thịt, định hình nên bản sắc văn hóa không thể trộn lẫn của cộng đồng cư dân bản địa.
Kỹ nghệ nhuộm sợi tự nhiên ở làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp
Chất lượng và độ bền đẹp của thổ cẩm Chăm bắt đầu từ khâu tuyển chọn nguyên liệu sợi và kỹ thuật chiết xuất màu nhuộm hoàn toàn từ cây cỏ thiên nhiên. Sự hài hòa giữa con người và môi trường sinh thái đã tạo nên những tấm vải có màu sắc đằm thắm, không bao giờ gây kích ứng và trường tồn cùng thời gian.
Nguồn nguyên liệu bông vải và sợi tự nhiên
Vào thời xa xưa, người Chăm tự gieo trồng sợi bông vải tự nhiên trên các sườn đồi và bãi bồi ven sông. Bông sau khi thu hoạch vào mùa nắng ráo sẽ được phơi thật khô, tách hạt bằng trục gỗ rồi bật tơi xốp trước khi đưa vào xa quay kéo sợi. Sợi bông sau khi kéo được luộc qua nước cháo gạo loãng để tăng độ dai chắc, chống đứt gãy trong suốt quá trình dệt.
Bên cạnh sợi bông truyền thống, người thợ còn khéo léo kết hợp sợi tơ tằm óng ả để dệt nên các dòng sản phẩm cao cấp dành riêng cho giới quý tộc và các chức sắc tôn giáo. Sự mềm mại, thoáng mát vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông của sợi tự nhiên chính là ưu điểm vượt trội giúp các sản phẩm thổ cẩm Mỹ Nghiệp luôn được trân trọng và đánh giá cao qua nhiều thế kỷ.
Kỹ thuật nhuộm màu từ cây chàm và vỏ cây rừng
Điểm đặc sắc làm nên danh tiếng của thổ cẩm nơi đây chính là nghệ thuật nhuộm màu thảo mộc thủ công gia truyền. Người thợ tuyệt đối không sử dụng hóa chất công nghiệp mà lặn lội lên rừng thu hái các loại lá cây, vỏ cây và củ rễ tự nhiên để chiết xuất màu sắc. Màu đen và xanh thẫm được tạo nên từ cây chàm rừng ngâm ủ lên men trong chum sành cùng nước tro bếp; màu đỏ ấm áp được nấu từ vỏ cây tràm hoặc cánh kiến đỏ; màu vàng tươi tắn lấy từ củ nghệ già hoặc gỗ mít; màu nâu trầm cổ kính được chiết xuất từ vỏ cây điều nhuộm.
Quy trình nhuộm đòi hỏi sự kiên nhẫn tột cùng, sợi sau khi nhúng ngập trong nồi nước nhuộm thảo mộc đang sôi sẽ được vớt ra vắt ráo rồi phơi dưới nắng nhẹ. Thao tác nhúng và phơi được lặp đi lặp lại từ mười đến mười lăm lần cho đến khi màu thấm sâu vào từng thớ sợi và đạt độ bền màu tuyệt đối. Những gam màu tự nhiên này mang vẻ đẹp mộc mạc, dịu mát và tỏa ra mùi hương thoang thoảng của cỏ cây đại ngàn.

Nghệ thuật dệt hoa văn của làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp
Đỉnh cao của sự sáng tạo và tài hoa của người phụ nữ Chăm được thể hiện trọn vẹn qua kỹ năng điều khiển khung cửi và bố cục hoa văn tinh xảo. Mỗi tấm thổ cẩm hoàn thiện là một tác phẩm nghệ thuật độc bản chứa đựng cả bầu trời tâm huyết.
Kỹ thuật dệt tay trên khung cửi truyền thống
Tại Mỹ Nghiệp, người nghệ nhân gìn giữ hai loại khung cửi chính gồm khung dệt luồn căng sát mặt sàn gỗ và khung cửi đứng bằng gỗ thao lao chắc chắn. Trong đó, khung cửi luồn cổ truyền đòi hỏi người thợ phải ngồi bệt trên sàn nhà, dùng chính lực hông và đôi chân của mình để giữ độ căng của giàn sợi dọc. Người thợ dùng một thanh gỗ dẹt nhẵn bóng gọi là lược dệt để nén chặt sợi ngang sau mỗi đường thoi đưa qua lại.
Thao tác dệt đòi hỏi sự nhịp nhàng tuyệt đối giữa tay gạt lược, chân căng sợi và mắt quan sát từng múi chỉ nhỏ li ti. Người thợ giỏi nghề chỉ cần nhìn vào mặt sau của tấm vải là có thể ước lượng chuẩn xác độ khít của các tao sợi, đảm bảo bề mặt vải luôn phẳng phiu, đanh mịn và không hề có một vết lỗi chỉ nào xuất hiện.
Hệ thống hoa văn thần thoại mang triết lý Chăm
Kho tàng hoa văn của làng nghề vô cùng phong phú với hơn bốn mươi mẫu họa tiết cổ truyền được truyền miệng và lưu giữ qua các tấm mẫu vải gia bảo. Nổi bật nhất là hình tượng hoa văn rồng Chăm cách điệu uyển chuyển, thần Shiva múa điệu vũ hủy diệt và tái sinh, thần điểu Garuda dang rộng đôi cánh, hoa văn mắt công rực rỡ và hình tượng lá cây bồ đề thanh thoát.
Mỗi đường nét hoa văn đều phản ánh thế giới quan triết học về vũ trụ, đất trời và khát vọng phồn vinh của cộng đồng. Người thợ dệt hoàn toàn không sử dụng bản vẽ phác thảo trên giấy mà lưu giữ toàn bộ trật tự cài sợi và phối màu trong trí nhớ. Việc luồn chỉ hoa văn nổi lên trên nền vải đòi hỏi sự tính toán chuẩn xác từng mili mét, thể hiện tư duy hình học không gian và cảm quan nghệ thuật tuyệt vời của người phụ nữ Chăm.
Nét độc bản của trang phục lễ hội Chăm
Các sản phẩm thổ cẩm dệt ra không chỉ phục vụ nhu cầu may mặc thường nhật mà còn đóng vai trò cốt lõi trong trang phục nghi lễ tâm linh. Bộ y phục truyền thống của phụ nữ Chăm gồm áo dài kín đáo chui đầu, váy quấn quanh thân và chiếc khăn Matra duyên dáng vắt qua vai luôn được dệt với những dải hoa văn cầu kỳ nhất.
Trong khi đó, trang phục của các vị chức sắc tôn giáo, thầy tu Pasheh hay vũ nữ dâng lễ tại tháp cổ đòi hỏi các quy chuẩn phối màu nghiêm ngặt giữa sắc đỏ, trắng và vàng hoàng gia. Từng nếp áo thổ cẩm tung bay theo điệu múa quạt uyển chuyển trong tiếng trống Paranưng và kèn Saranai làm say đắm lòng người, tôn vinh nét đẹp thanh tao và quyền quý của văn hóa phương Nam.
| Hạng mục đặc trưng | Quy chuẩn kỹ thuật thủ công | Giá trị biểu đạt văn hóa |
|---|---|---|
| Sợi bông vải tự nhiên | Trồng và kéo sợi thủ công bằng xa quay | Tạo nền vải thông thoáng, mềm mại và bền chắc |
| Thuốc nhuộm chàm rừng | Ngâm ủ lá cây chàm lên men tự nhiên | Tạo sắc xanh thẫm huyền bí và chống phai màu |
| Thuốc nhuộm vỏ tràm | Nấu vỏ cây tràm hoặc vỏ điều lấy nước cốt | Tạo sắc nâu trầm ấm và màu đỏ gạch cổ kính |
| Khung cửi căng chân luồn | Đặt sát sàn nhà, dùng lực cơ thể căng sợi | Kỹ nghệ dệt nguyên sơ lưu giữ từ hàng trăm năm |
| Khung cửi đứng cải tiến | Khung gỗ đứng cho phép dệt khổ vải lớn | Nâng cao năng suất nhưng giữ trọn nét hoa văn |
| Hoa văn rồng Chăm | Dệt nổi hình rồng uốn lượn cách điệu | Biểu trưng cho sự quyền quý và sức mạnh thần linh |
| Họa tiết hoa văn mắt công | Bố cục hình học đối xứng đa chiều | Tượng trưng cho vẻ đẹp thuần khiết và may mắn |
| Khăn Matra và áo lễ | Phối màu trang nghiêm phục vụ nghi lễ | Y phục bắt buộc trong các kỳ lễ hội tâm linh Chăm |

Sức sống di sản văn hóa của làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp
Bước vào thời kỳ công nghiệp hóa, khi vải sợi dệt máy tràn ngập thị trường, làng nghề dệt thủ công Mỹ Nghiệp vẫn kiên cường đứng vững và tìm thấy con đường phát triển phù hợp. Sự chung tay của cộng đồng và sự hỗ trợ của các chính sách bảo tồn đã giúp di sản cổ truyền hồi sinh mạnh mẽ.
Không gian trình diễn di sản và bảo tồn nghề xưa
Hiện nay, làng nghề đã xây dựng nhà trưng bày làng nghề khang trang, trở thành điểm đến hấp dẫn trên tuyến du lịch khám phá di sản miền duyên hải. Du khách đến đây có cơ hội tận mắt chứng kiến các nghệ nhân thao diễn từng công đoạn kéo sợi, ngâm màu thảo mộc và thoăn thoắt đưa thoi dệt hoa văn nổi trên khung cửi cổ truyền.
Làng nghề cũng chủ động kết nối với các hợp tác xã thủ công mỹ nghệ trong khu vực, học hỏi kinh nghiệm gìn giữ và quảng bá từ các nghệ nhân tiêu biểu như Nghệ nhân Ưu tú Đàng Thị Phan. Sự đa dạng hóa sản phẩm sang các mặt hàng lưu niệm như túi xách, ví cầm tay, khăn choàng, ca vát và tranh thêu thổ cẩm nghệ thuật đã giúp sản phẩm của làng nghề vươn xa tới các thị trường trong và ngoài nước.
Thế hệ nghệ nhân tiếp nối ngọn lửa thủ công
Sức sống bền bỉ của làng nghề được trao truyền qua niềm đam mê của thế hệ trẻ. Nhiều lớp đào tạo thợ dệt trẻ tuổi đã được tổ chức ngay tại làng, giúp các thiếu nữ Chăm nắm vững kỹ thuật luồn hoa văn cổ và làm chủ cả những cải tiến kỹ thuật hiện đại. Sự kết hợp giữa tinh hoa cổ truyền và tư duy thiết kế đương đại đang thổi một làn gió mới vào các sản phẩm thổ cẩm bản địa.
Nghề dệt thổ cẩm không chỉ nuôi sống hàng trăm gia đình mà còn bồi đắp niềm tự hào dân tộc cho thế hệ mai sau. Từng dải hoa văn rực rỡ trên khung cửi mãi là sợi dây tâm linh nối kết quá khứ oai hùng với hiện tại tươi sáng của cộng đồng người Chăm.
Dưới sự bảo tồn bài bản và sự đồng hành của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trên cổng thông tin Khánh Hòa NSSC, những thanh âm thoi đưa rộn rã tại làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp sẽ tiếp tục vang vọng mãi cùng thời gian, tô thắm thêm vườn hoa di sản văn hóa phong phú và rạng rỡ của dải đất phương Nam kiêu hãnh.
NSSC Khánh Hòa
khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Khánh Hòa.
Bài liên quan
Nghề khai thác yến sào Khánh Hòa - Kỹ nghệ vượt sóng gió giữ báu vật biển khơi
Nghề khai thác yến sào Khánh Hòa lưu giữ kỹ nghệ đu dây vách đá và bí quyết bảo tồn loài chim yến. Di sản độc bản kết tinh lòng can trường của người xứ biển.
Lễ hội Nho và Vang Ninh Thuận - Ngày hội tôn vinh văn hóa nông nghiệp miền nắng gió
Lễ hội Nho và Vang Ninh Thuận diễn ra định kỳ tại Phan Rang nhằm tôn vinh cây nho, nghề ủ vang truyền thống và di sản văn hóa Chăm Pa đặc sắc Nam Trung Bộ.
Lễ hội Yến sào Khánh Hòa - Nghi lễ tri ân Tổ nghề gần bảy thế kỷ trên đảo Hòn Nội
Lễ hội Yến sào Khánh Hòa diễn ra ngày mùng 10 tháng 5 âm lịch trên đảo Yến Hòn Nội. Khám phá nghi thức giỗ Tổ nghề yến và di sản phi vật thể quốc gia.



