Bỏ qua đến nội dung

Yến sào Khánh Hòa - Tinh hoa báu vật đảo khơi và di sản gần bảy thế kỷ

Hình thành trên những vách đá cheo leo giữa vùng biển đảo Nam Trung Bộ từ năm 1328, yến sào Khánh Hòa được tôn vinh là sản vật thượng hạng bậc nhất nhờ hàm lượng dưỡng chất tinh khiết và bề dày văn hóa truyền thống lâu đời.

NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Toàn cảnh bãi tắm đôi và những vách núi đá nơi chim yến làm tổ trên đảo yến Hòn Nội Khánh Hòa

Trên dải bờ biển Nam Trung Bộ đầy nắng gió, yến sào Khánh Hòa từ lâu đã vươn lên thành biểu tượng sản vật quý hiếm gắn liền với hệ thống đảo đá cheo leo giữa trùng khơi. Không chỉ kết tinh nguồn dưỡng chất tự nhiên từ loài chim yến hàng làm tổ trên vách đá dựng đứng, sản vật này còn lưu giữ bề dày lịch sử gần bảy thế kỷ bảo vệ lãnh hải và tri thức dân gian bản địa độc đáo.

Lịch sử gần bảy thế kỷ và sinh cảnh yến sào Khánh Hòa

Hành trình hình thành danh tiếng của yến sào Khánh Hòa gắn chặt với lịch sử mở cõi phương Nam và sự kiến tạo địa chất kỳ vĩ của những quần đảo đá vôi, đá hoa cương ngoài khơi biển Đông. Sự giao hòa giữa dòng hải lưu ấm, vách đá hiểm trở và truyền thống giữ đảo từ thời nhà Trần đã đặt nền móng vững chắc cho nghề yến đảo tự nhiên lâu đời nhất Việt Nam.

Cội nguồn nghề yến đảo từ thời Thủy tổ Lê Văn Đạt

Theo sử liệu địa phương cùng các thần tích lưu giữ tại miếu thờ tổ nghề, lịch sử khai thác yến sào Khánh Hòa khởi nguồn vào năm 1328 dưới triều đại nhà Trần. Trong một chuyến tuần tiễu vùng biển phương Nam, thuyền của Đề đốc thủy quân Lê Văn Đạt gặp bão lớn và dạt vào cụm đảo Hòn Tre thuộc vùng biển Bình Khang xưa. Tại đây, ông phát hiện những hang đá tự nhiên nơi đàn chim yến hàng hội tụ làm tổ với trữ lượng dồi dào, từ đó đặt nền móng cai quản, lập đội tuần tra bảo vệ các đảo yến và truyền dạy kỹ thuật thu hái cho cư dân ven biển.

Trải qua hơn bốn thế kỷ kế tục, đến thời Tây Sơn vào cuối thế kỷ XVIII, hậu duệ đời thứ 22 của Thủy tổ Lê Văn Đạt là Đại đô đốc Thủy quân Lê Thị Huyền Trâm đã tiếp nối sứ mệnh trấn giữ các đảo yến gắn với bảo vệ chủ quyền vùng biển Nam Trung Bộ. Ngày mùng 10 tháng 5 âm lịch năm Quý Sửu 1793, bà cùng cha là An phủ sứ Bình Khang Lê Văn Quang và các tướng sĩ đã anh dũng hy sinh trong trận chiến bảo vệ chủ quyền lãnh hải và các đảo yến. Tưởng nhớ công đức to lớn ấy, cư dân vùng biển suy tôn bà là Bảo Yến Đảo Chủ Thánh Mẫu và lập miếu thờ trang nghiêm trên đảo Hòn Nội. Dưới triều Nguyễn, đặc biệt từ thời vua Minh Mạng, triều đình ban hành quy chế quản lý nghiêm ngặt thông qua chức quan Quản lĩnh Yến sào, đưa sản vật này trở thành cống phẩm thượng hạng dâng tiến hoàng cung Huế.

Địa chất hang đá đảo khơi trong lòng vịnh Nha Trang

Chất lượng vượt trội của yến sào Khánh Hòa bắt nguồn trực tiếp từ điều kiện địa chất, thủy văn và vi khí hậu đặc hữu tại các cụm đảo thuộc vịnh Nha Trang như đảo yến Hòn Nội, Hòn Ngoại, Hòn Sam, Hòn Đụn, Hòn Nóc và đảo Hòn Mun Nha Trang. Khu vực này nằm ở giao điểm của các dòng hải lưu nóng và lạnh chảy ven bờ biển miền Trung, nơi có những sườn núi đá granit và đá trầm tích bị sóng biển bào mòn hàng triệu năm tạo nên hệ thống hang động sâu thẳm, vòm đá cao vút và các khe nứt tự nhiên kín gió.

Bên trong các hang yến tự nhiên dưới chân vách đá, độ ẩm không khí luôn duy trì ổn định từ 80% đến 90% cùng biên độ nhiệt mát mẻ quanh năm, tạo môi trường lý tưởng để loài chim yến hàng (Aerodramus fuciphagus germani) cư trú và sinh sản. Nguồn thức ăn của chim yến đảo hoàn toàn là các loài côn trùng bay tự nhiên sinh sống trên thảm thực vật rừng đảo nguyên sinh và vùng mặt nước biển giàu sinh vật phù du. Chính quá trình chim yến tiết dịch nước bọt kết dính trực tiếp lên bề mặt vách đá giàu khoáng chất sắt, canxi, magie và đồng dưới tác động của hơi muối biển đã hun đúc nên cấu trúc sợi yến đảo dày, dai chắc và giàu vi chất.

Đoàn rước lễ trang nghiêm trong Lễ hội Yến sào Khánh Hòa tưởng niệm Thủy tổ ngành yến trên đảo Hòn Nội
Đoàn rước lễ trang nghiêm trong Lễ hội Yến sào Khánh Hòa tưởng niệm Thủy tổ ngành yến trên đảo Hòn Nội

Đặc trưng hình thái và hàm lượng dưỡng chất yến sào Khánh Hòa

Dưới tác động của vị trí làm tổ trên từng tầng vách đá và quá trình tương tác hóa học tự nhiên giữa dịch tiết chim yến với khoáng chất trong hang động, yến sào Khánh Hòa phân hóa thành nhiều phẩm cấp quý hiếm. Mỗi phân loại mang sắc thái màu sắc, kết cấu sợi và hàm lượng vi lượng đặc thù, phản ánh sự kỳ diệu của quá trình kiến tạo sinh học kết hợp địa hóa học.

Phân loại huyết yến, hồng yến và bạch yến tự nhiên

Trong hệ thống phân loại truyền thống của yến sào Khánh Hòa, ba dòng sản vật tiêu biểu nhất gồm bạch yến, hồng yến và huyết yến, được phân biệt dựa trên màu sắc tự nhiên hình thành từ vị trí hang đá nơi chim yến quệt dãi xây tổ:

  • Bạch yến đảo tự nhiên: Chiếm tỷ lệ lớn nhất trong tổng sản lượng thu hoạch trên các đảo yến, có màu trắng ngà hoặc trắng đục hơi ánh vàng nhẹ. Tổ bạch yến đảo có chân tổ rất dày và cứng nhằm bám chặt vào vách đá trơn trượt trước sức gió biển mạnh, phần thân tổ dệt thành từng lớp sợi chồng khít hình chiếc thuyền sâu lòng.
  • Hồng yến tự nhiên: Hình thành ở những khu vực vách đá sâu bên trong hang động có độ ẩm cao và giàu khoáng chất oxit sắt tự nhiên, khiến màu sắc tổ yến chuyển dần từ vàng cam nhạt, màu lòng đỏ trứng gà sang hồng phớt tự nhiên, chiếm chưa tới 10% sản lượng khai thác.
  • Huyết yến tự nhiên: Là phẩm cấp quý hiếm bậc nhất của yến sào Khánh Hòa, chỉ xuất hiện tại một số ít hang đá sâu hiểm trở trên đảo Hòn Ngoại và đảo yến Hòn Nội. Các nghiên cứu khoa học chuyên sâu đã chứng minh màu đỏ tươi hoặc đỏ thẫm của huyết yến không phải do máu chim yến như truyền thuyết dân gian từng lưu truyền, mà là kết quả của quá trình lên men sinh hóa và sự thẩm thấu các hợp chất sắt (Fe), canxi cùng khoáng chất từ vách đá đỏ ngấm vào sợi yến suốt nhiều tháng liền.
Phân loại sản vậtĐặc điểm màu sắc và hình thái tự nhiênVị trí hình thành trên vách hang đảoĐặc trưng hàm lượng khoáng chất và cấu trúc sợi
Huyết yến đảoMàu đỏ thẫm hoặc đỏ tươi đồng nhất từ chân đến vành tổ, tai tổ dày và nặngCác hốc đá sâu, tối, độ ẩm cao và giàu quặng sắt tự nhiên trong hang hiểm trởHàm lượng sắt, canxi, magie cao nhất; sợi yến dai chắc, nở nhiều và tỏa hương vị biển đậm đà
Hồng yến đảoMàu hồng phấn, cam nhạt hoặc vàng nghệ tự nhiên, chân tổ cứng cáp bám chặt đáVách đá trung tầng trong lòng hang có sự lưu thông hơi ẩm và khoáng chất trung bìnhGiàu axit amin thiết yếu và khoáng vi lượng; sợi yến dẻo dai, hương thơm thanh khiết
Bạch yến đảoMàu trắng ngà hoặc trắng xám nhẹ, hình chén sâu lòng, mặt ngoài gồ ghề rõ vân sợiVách đá ngoài cửa hang hoặc vòm hang thoáng gió trên các đảo Hòn Nội, Hòn SamHàm lượng protein tự nhiên từ 50% đến 60%, giàu axit sialic và các nguyên tố vi lượng biển

Cấu trúc đạm tự nhiên, axit amin và vi khoáng biển

Giá trị sinh học làm nên danh tiếng lừng lẫy của yến sào Khánh Hòa nằm ở bảng thành phần dinh dưỡng tinh khiết được tổng hợp từ tuyến nước bọt của chim yến hàng trong mùa làm tổ. Các công trình phân tích hóa sinh hiện đại cho thấy trong tổ yến đảo tự nhiên chứa hàm lượng protein không béo rất cao, dao động từ 50% đến gần 60% trọng lượng khô, dễ dàng đồng hóa và hấp thu trong cơ thể con người.

Điểm đặc biệt nhất trong cấu trúc phân tử của yến sào Khánh Hòa là sự hiện diện của 18 loại axit amin thiết yếu cùng hơn 31 nguyên tố vi lượng quý giá. Nổi bật trong số đó là axit sialic (N-acetylneuraminic acid) đóng vai trò cốt lõi trong việc tăng cường hệ miễn dịch tế bào và dẫn truyền thần kinh; nhóm axit aspartic, proline, serine, tyrosine và phenylalanine hỗ trợ tái tạo mô tế bào và phục hồi thể lực; cùng glucosamine tự nhiên giúp nuôi dưỡng hệ sụn khớp. Nhờ quá trình thẩm thấu khoáng chất từ vách đá đảo khơi, tổ yến nơi đây sở hữu hàm lượng canxi, sắt, kẽm, mangan, brom, đồng và selen vượt trội.

Tri thức khai thác và chế biến cổ truyền yến sào Khánh Hòa

Trải qua gần bảy trăm năm gắn bó với biển đảo, các thế hệ cư dân bản địa đã đúc kết nên hệ thống nghề khai thác yến sào Khánh Hòa với những quy tắc nghiêm ngặt, vừa đòi hỏi lòng quả cảm phi thường nơi vách đá cheo leo, vừa thấm đẫm triết lý khai thác thuận tự nhiên để bảo vệ đàn chim yến sinh sôi bền vững.

Kỹ thuật bắc giàn giáo tre trúc trên vách đảo đá

Nghề thu hoạch yến sào Khánh Hòa tại các hang đảo tự nhiên từ lâu được xem là một trong những nghề thủ công truyền thống hiểm nguy và kỳ công bậc nhất. Do chim yến hàng thường chọn những vách đá dựng đứng cao hàng chục mét bên trên vực nước sâu sóng vỗ dữ dội hoặc những vòm hang tối tăm hiểm trở để kết tổ, người thợ yến không thể sử dụng máy móc cơ giới mà phải dựa hoàn toàn vào hệ thống giàn giáo bằng tre già và mây rừng được bắc thủ công.

Những cây tre gai già dặn, dẻo dai nhất được tuyển chọn kỹ lưỡng, ngâm nước biển cho săn chắc rồi kết nối với nhau bằng dây mây rừng hoặc dây cước chuyên dụng theo kết cấu tam giác bám chặt vào các gờ đá tự nhiên trên vách hang. Nhiều giàn giáo trong các hang lớn tại đảo Hòn Ngoại hay Hòn Nội vươn cao từ 30 đến hơn 60 mét, uốn lượn theo địa hình vách đá dựng đứng. Khi vào mùa khai thác, người thợ yến với đôi chân trần bám chặt vào từng đốt tre trơn ướt, tay cầm đèn soi và dụng cụ chuyên dụng để nhẹ nhàng tách từng chân tổ yến ra khỏi vách đá mà không làm tổn hại đến bề mặt đá nơi chim quay lại làm tổ.

Hệ thống giàn giáo tre trúc của những người thợ khai thác yến sào Khánh Hòa trên vách đảo đá
Hệ thống giàn giáo tre trúc của những người thợ khai thác yến sào Khánh Hòa trên vách đảo đá

Quy tắc thu hoạch hai vụ và tinh chế thủ công

Một trong những tri thức dân gian quý báu nhất của yến sào Khánh Hòa là quy luật thu hoạch hai vụ chính mỗi năm vào khoảng tháng 3 – tháng 4 âm lịch và tháng 7 – tháng 8 âm lịch gắn liền với chu kỳ sinh sản tự nhiên của chim yến. Ở vụ thu hoạch đầu tiên, khi chim yến vừa xây xong tổ và chưa đẻ trứng, người thợ thu hoạch tổ để kích thích chim yến tiết dịch xây lại tổ mới nhanh và sạch hơn. Sang vụ thứ hai, người thợ tuyệt đối chờ đến khi chim non đã nở, đủ lông cánh và tự bay rời khỏi tổ kiếm ăn mới tiến hành thu hoạch, nhờ đó duy trì quần thể chim yến tăng trưởng ổn định.

Sau khi tổ yến thô được đưa từ các đảo về đất liền, quy trình sơ chế và tinh chế yến sào Khánh Hòa tiếp tục thể hiện sự khéo léo của những người thợ lành nghề. Tổ yến thô được phân loại theo độ dày và màu sắc, sau đó ủ ẩm vừa đủ để sợi yến mềm tự nhiên mà không thất thoát dưỡng chất. Người thợ sử dụng nhíp chuyên dụng đầu nhỏ để rút sạch từng sợi lông tơ và bụi đá bám trong kẽ sợi, rồi định hình lại trên khuôn tai yến truyền thống và làm khô bằng phương pháp sấy lạnh tuần hoàn không khí, bảo toàn trọn vẹn cấu trúc sợi dai giòn.

Giá trị di sản văn hóa quốc gia của yến sào Khánh Hòa

Vượt lên trên giá trị của một sản vật dinh dưỡng quý hiếm, yến sào Khánh Hòa đã kết tinh thành biểu tượng văn hóa bản địa sâu sắc, sánh đôi cùng trầm hương Khánh Hòa tạo nên danh xưng tự hào "Xứ Trầm, biển Yến" vang danh khắp trong và ngoài nước.

Tín ngưỡng thờ Tổ nghề và Lễ hội Yến sào Khánh Hòa

Trong đời sống tâm linh của cộng đồng cư dân biển đảo và những người làm nghề yến, tín ngưỡng thờ Thủy tổ Lê Văn Đạt, Thánh mẫu Lê Thị Huyền Trâm cùng các bậc tiền hiền mở ngành luôn giữ vị trí thiêng liêng. Hằng năm, vào ngày mùng 10 tháng 5 âm lịch, Lễ hội Yến sào Khánh Hòa được tổ chức trọng thể tại ngôi miếu thờ Tổ nghề trên đảo yến Hòn Nội với đầy đủ các nghi thức cổ truyền như lễ rước sắc phong, lễ dâng hương hoa phẩm vật, lễ cầu quốc thái dân an và tưởng niệm các bậc tiền nhân giữ đảo.

Trong năm 2024 và năm 2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh hai di sản liên tiếp gồm "Tri thức khai thác và chế biến Yến sào Khánh Hòa" và "Lễ hội Yến sào Khánh Hòa" vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự kiện trọng đại này cũng là điểm nhấn văn hóa tiêu biểu trong các kỳ Festival Biển Nha Trang, gắn kết với những giá trị nghệ thuật truyền thống của vùng đất này được các nghệ sĩ tên tuổi như Lê Tiến Thọ dày công bảo tồn.

Bảo tồn quần thể đảo yến gắn với phát triển bền vững

Ngày nay, việc gìn giữ và phát triển giá trị yến sào Khánh Hòa được thực hiện đồng bộ giữa tri thức dân gian ngàn đời với các giải pháp khoa học sinh thái biển hiện đại như ấp nở nhân tạo chim yến hàng, dẫn dụ chim yến mở rộng hang đảo mới và bảo vệ nghiêm ngặt hệ sinh thái rừng đảo. Trên hành trình số hóa di sản văn hóa bản địa vùng duyên hải Nam Trung Bộ, cổng thông tin Khánh Hòa NSSC đóng vai trò kết nối tri thức bách khoa và thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn với các sản vật truyền thống địa phương.

Trải qua gần bảy thế kỷ thăng trầm cùng sóng gió biển khơi, yến sào Khánh Hòa vẫn vẹn nguyên vị thế là báu vật thiên nhiên và di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đầy tự hào của dân tộc Việt Nam. Sự hòa quyện giữa địa chất đảo yến kỳ vĩ, dưỡng chất tinh túy và đạo lý uống nước nhớ nguồn của các thế hệ giữ đảo đã đưa danh tiếng sản vật xứ Trầm biển Yến vươn xa bền vững trên trường quốc tế.

Chia sẻ:
KC

NSSC Khánh Hòa

khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Khánh Hòa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất