Vịnh Nha Trang - Tuyệt tác di sản biển đảo vươn tầm thế giới của xứ Trầm Hương
NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Giữa dải bờ biển khúc khuỷu nối liền các triền núi đá hoa cương vươn sát mép sóng miền duyên hải, vịnh Nha Trang hiện lên với vẻ đẹp giao hòa hiếm có giữa địa hình núi cao, sông rộng và quần đảo tiền tiêu. Từ cửa sông Cái cổ kính nhìn ra khơi xa, mặt nước êm đềm quanh năm được che chở bởi bức bình phong đảo Hòn Tre đã nuôi dưỡng những rạn san hô cổ, các hang yến tự nhiên cùng nếp sống vạn chài trăm năm.
Địa thế kiến tạo và hình thái không gian của vịnh Nha Trang
Được bao bọc bởi hệ thống núi cao vươn ra biển ở hai đầu bắc nam và chuỗi đảo chắn sóng phía đông, vịnh Nha Trang mang cấu trúc của một vùng thủy vực nửa kín điển hình ven bờ Biển Đông. Không gian biển đảo rộng khoảng 507 km2 này nằm tiếp giáp với vịnh Vân Phong ở phía bắc và vịnh Cam Ranh ở phía nam, tạo nên bộ ba vịnh nước sâu danh tiếng của vùng duyên hải Nam Trung Bộ.
Cấu trúc vòng cung bờ biển và hai cửa sông lớn
Đường bờ biển của vịnh trải dài theo hình vòng cung từ mũi Kê Gà phía bắc thuộc khu vực núi Cô Tiên kéo xuống mũi Đồng Bò ở phía nam. Dọc dải bờ cát trắng dài hơn bảy cây số ôm lấy trung tâm đô thị biển, địa hình chuyển tiếp từ đồng bằng châu thổ nhỏ hẹp sang các khối đá granit cổ bị sóng biển bào mòn. Nổi bật ở bờ bắc là cụm danh thắng Hòn Chồng Nha Trang với những tảng đá lớn xếp chồng tự nhiên ngay sát mép sóng.
Nguồn cung cấp phù sa và nước ngọt cho thủy vực đến từ cửa sông Cái Nha Trang (sông Phú Lộc) ở phía bắc và cửa sông Quán Trường ở phía nam. Sông Cái bắt nguồn từ đỉnh Chư Giao trên dãy Trường Sơn Nam, chảy qua đồng bằng Diên Khánh trước khi đổ ra vịnh ngay dưới chân đồi Cù Lao, nơi tọa lạc di tích Tháp Bà Ponagar Nha Trang cổ kính. Sự giao thoa giữa dòng nước ngọt giàu dinh dưỡng từ thượng nguồn và nước biển mặn từ khơi xa đã thiết lập nền tảng thủy hóa phong phú cho vùng vịnh.
Hệ thống mười chín hòn đảo che chắn sóng gió
Điểm đặc biệt về địa hình của vùng vịnh nằm ở sự phân bố của mười chín hòn đảo lớn nhỏ trải từ gần bờ ra tới rìa thềm lục địa. Trong tổng diện tích mặt nước khoảng 507 km2, các hòn đảo hợp thành hai tuyến phòng hộ tự nhiên giúp giảm thiểu đáng kể sức tàn phá của bão nhiệt đới và gió mùa đông bắc từ Biển Đông.
Nằm ở vị trí trung tâm và có diện tích lớn nhất là đảo Hòn Tre rộng trên 32,5 km2 với đỉnh cao khoảng 460 mét, vươn dài như tấm lá chắn ôm lấy vùng nước nội vịnh. Quanh Hòn Tre là chuỗi đảo vệ tinh gồm Hòn Miễu, đảo Hòn Tằm, Hòn Một, đảo Hòn Mun Nha Trang, Hòn Ngoại, đảo Yến Hòn Nội, Hòn Đụn, Hòn Noc, Hòn Cau và Hòn Vung với cấu tạo thạch học đa dạng từ đá magma xâm nhập hồng xám đến đá trầm tích núi lửa đen tuyền.
| Tên thực thể đảo / cụm địa danh | Vị trí tương đối trong vịnh | Diện tích / quy mô tự nhiên | Đặc trưng địa chất và sinh thái cốt lõi |
|---|---|---|---|
| Đảo Hòn Tre | Cách bờ biển trung tâm khoảng 5 km về phía đông | Khoảng 32,5 km2 (đảo lớn nhất vịnh) | Đá hoa cương và thảm thực vật rừng nhiệt đới ven biển, bình phong chắn gió bão cho vùng vịnh |
| Đảo Hòn Mun Nha Trang | Phía đông nam vịnh, cách cảng Cầu Đá khoảng 10 km | Vùng lõi bảo tồn 160 km2 (mặt đất và mặt nước) | Vách đá đen tuyền như gỗ mun, nơi hội tụ hơn 350 loài san hô cứng và hàng nghìn sinh vật đáy |
| Đảo Hòn Miễu (Bích Đầm) | Gần bờ nhất ở phía nam vịnh, cách cảng khoảng 1,5 km | Khoảng 1,3 km2 | Làng chài truyền thống Bích Đầm, vùng nước lặng xanh như ngọc bích, đình làng thờ thần Nam Hải |
| Đảo Hòn Tằm | Phía nam Hòn Tre, cách bờ khoảng 7 km | Khoảng 1,1 km2 | Hình dáng như con tằm xanh hướng đầu về phía đông, bãi cát thoải dài và rạn san hô ven đảo |
| Đảo Yến Hòn Nội - Hòn Ngoại | Rìa ngoài phía đông nam của vịnh, cách bờ khoảng 25 km | Cụm đảo đá vách dựng | Bãi tắm đôi hai dòng nước nóng lạnh tự nhiên, hệ thống hang đá vách hiểm nơi chim yến làm tổ |
| Danh thắng Hòn Chồng - Hòn Đỏ | Cụm bán đảo và đảo đá phía bắc vịnh | Cụm ghềnh đá ven bờ và đảo nhỏ | Khối đá granit xếp chồng tự nhiên, rạn san hô cổ Hòn Đỏ và dấu tích văn hóa dân gian miền biển |

Hình 1 - Quần thể đảo lớn nhỏ phân bố hài hòa giữa làn nước xanh ngọc của vịnh Nha Trang.
Đặc trưng thủy văn, địa chất và hệ sinh thái vịnh Nha Trang
Sự kết hợp giữa địa hình thung lũng núi ngập nước và bức tường chắn sóng tự nhiên của mười chín hòn đảo đã kiến tạo nên chế độ hải dương học ôn hòa bậc nhất dải biển miền Trung tại vịnh Nha Trang. Đây là một trong số ít vùng vịnh nhiệt đới trên thế giới hội tụ đồng thời ba hệ sinh thái biển điển hình gồm hệ sinh thái rạn san hô, hệ sinh thái thảm cỏ biển và hệ sinh thái rừng ngập mặn cửa sông.
Chế độ hải lưu giao thoa và khí hậu đại dương
Vùng biển này nằm trong đới khí hậu nhiệt đới gió mùa chịu sự điều hòa của đại dương với nền nhiệt trung bình năm từ 26 đến 27 độ C. Nhờ dãy Trường Sơn và đèo Cả phía bắc chặn bớt gió mùa đông bắc lạnh ẩm cùng các đảo ngoài khơi giảm nhẹ sóng lừng, vùng vịnh đón hơn ba trăm ngày nắng ấm mỗi năm.
Về hải dương học, vùng nước chịu tác động của hai hệ thống dòng chảy theo mùa trên Biển Đông. Mùa hạ và mùa thu, dòng hải lưu nóng xích đạo di chuyển từ phía nam lên mang theo khối nước ấm độ mặn 33 đến 34 phần nghìn và độ trong cao. Thời kỳ chuyển mùa, mạch nước trồi tầng sâu ven bờ Nam Trung Bộ bổ sung muối dinh dưỡng nitơ, phốt pho và silic lên tầng mặt. Cơ chế trao đổi nước bán nhật triều qua hai cửa ngõ thông ra biển lớn giúp khối nước trong vịnh luôn được làm sạch tự nhiên, duy trì hàm lượng oxy hòa tan dồi dào.
Quần xã rạn san hô nhiệt đới và thảm cỏ biển
Theo khảo sát lưu trữ tại Viện Hải dương học Nha Trang, cơ sở nghiên cứu biển lâu đời ở Đông Nam Á gắn với đóng góp khoa học của bác sĩ Alexandre Yersin, vùng vịnh là trung tâm đa dạng sinh học biển tiêu biểu của Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Tại Khu bảo tồn biển vịnh Nha Trang, giới khoa học đã ghi nhận khoảng 350 loài san hô tạo rạn thuộc hơn 60 giống và 15 họ, chiếm hơn bốn mươi phần trăm số loài san hô cứng đã định danh trên thế giới.
Cấu trúc hệ sinh thái rạn san hô phân bố tập trung quanh chân đảo Hòn Mun, Hòn Một, Hòn Tằm, Hòn Miễu, Hòn Đỏ và sườn nam đảo Hòn Tre ở độ sâu tới hai mươi lăm mét. Các tập đoàn san hô cành Acropora, san hô khối Porites, san hô bàn Montipora cùng san hô mềm Alcyonacea đan xen tạo thành những khu rừng ngầm đa sắc. Xen kẽ ở các bãi bồi đáy cát pha bùn ven đảo Hòn Tre và Đầm Bấy là thảm cỏ biển rộng lớn gồm cỏ vích, cỏ xoan và cỏ kiệu biển, đóng vai trò là bãi đẻ trứng của hơn 230 loài cá rạn, hơn 110 loài thân mềm cùng gần 100 loài giáp xác.
Địa hình hang đá vách dựng gắn với chim yến đảo
Một đặc trưng địa mạo độc đáo khác của vùng vịnh là hệ thống hang động đá biển hình thành do quá trình xâm thực của sóng vỗ dọc theo các đứt gãy kiến tạo trên vách đá granit và đá rhyolit ở các đảo tiền tiêu. Những hang đá vòm cao, lòng sâu, độ ẩm ổn định dưới ghềnh đá dựng đứng tại đảo Yến Hòn Nội, Hòn Ngoại, Hòn Sam, Hòn Đụn và vách đông nam Hòn Mun đã trở thành sinh cảnh làm tổ tự nhiên của chim yến hàng (Aerodramus fuciphagus germani).
Quần thể chim yến tự nhiên trên các đảo thuộc vịnh bắt đầu mùa làm tổ từ cuối mùa đông sang đầu mùa xuân, tiết nước bọt kết dính thành tổ trắng ngà hoặc đỏ huyết bám chặt vào vách đá. Sự tương tác giữa khoáng chất tự nhiên trong vách đá biển giàu canxi, sắt, magie với vi khí hậu hang đảo đã tạo nên danh tiếng của sản vật yến sào Khánh Hòa trong lịch sử văn hóa biển Việt Nam.
Các cụm đảo tiêu biểu và thắng cảnh ven bờ vịnh Nha Trang
Không gian địa lý của vịnh Nha Trang được tổ chức một cách tự nhiên thành các phân khu đảo nội vịnh, phân khu đảo ngoại vịnh và dải thắng cảnh di sản dọc bờ đất liền. Mỗi cụm đảo và danh thắng đều sở hữu những dấu ấn địa chất, sinh thái và lịch sử riêng biệt, phản ánh mối quan hệ gắn bó mật thiết giữa thiên nhiên đại dương với con người qua nhiều thế kỷ.
Cụm đảo Hòn Tre, Hòn Miễu và Hòn Tằm nội vịnh
Nằm ở lớp đảo thứ nhất gần đất liền, cụm đảo Hòn Tre, Hòn Miễu, đảo Hòn Tằm và Hòn Một tạo thành vùng thủy vực kín gió và bình lặng. Trên đảo Hòn Tre, ngoài những dãy đồi núi phủ rừng cây nhiệt đới xanh tốt, phần phía đông nam của đảo còn sở hữu vịnh nhỏ Đầm Bấy và khu vực Bích Đầm. Làng đảo Bích Đầm nằm trong một lòng chảo biển êm ả, nơi mặt nước quanh năm có màu xanh ngọc bích tĩnh lặng do được bao bọc bốn bề bởi các dãy đồi đá và rạn san hô ngầm.
Cách đất liền chưa đầy hai cây số là đảo Hòn Miễu (đảo Trí Nguyên), nơi lưu giữ hồ cá Trí Nguyên được kè bằng hệ thống đá san hô tự nhiên từ thập niên 1970 nhằm nuôi dưỡng hàng trăm loài cá biển, rùa biển và sinh vật đáy phục vụ công tác tìm hiểu tự nhiên. Nằm kế cận về phía đông nam là đảo Hòn Tằm và đảo Hòn Một với dải đồi thoai thoải phủ rừng cây xanh mướt soi bóng xuống bãi cát trắng và những rạn san hô nông nằm ngay sát bờ nước trong vắt.
Vùng lõi bảo tồn Hòn Mun và cụm đảo Yến
Tiến ra lớp đảo thứ hai ở rìa đông nam của vịnh, địa hình chuyển sang dạng các đảo đá vách đứng đón trực tiếp luồng hải lưu ngoài khơi. Tâm điểm của phân khu này là khu vực Hòn Mun với những mỏm đá đen tuyền như gỗ mun, vùng nước sâu biến thiên từ vài mét sát vách đá xuống tới bốn mươi mét ngoài rìa đảo, tạo nên những bức tường san hô thẳng đứng.
Xa hơn về phía khơi xa khoảng 12 đến 14 hải lý tính từ cảng Cầu Đá là cụm đảo Yến Hòn Nội và Hòn Ngoại. Điểm kỳ thú về địa mạo tại Hòn Nội là bãi tắm đôi tự nhiên được tạo thành bởi dải cát trắng và mảnh san hô vụn bồi tụ giữa hai mỏm đá, ngăn cách hai bên mặt biển có nhiệt độ chênh lệch rõ rệt do dòng hải lưu nóng và lạnh.
- Bán đảo và cụm đảo phía bắc: Bao gồm danh thắng Hòn Chồng, Hòn Đỏ và vùng cửa sông Cái, nơi hội tụ các khối đá granit chồng xếp cùng quần thể đền tháp Chăm Pa cổ.
- Vùng lõi đảo nội vịnh: Bao gồm đảo Hòn Tre, Hòn Miễu, đảo Hòn Tằm và Hòn Một, đóng vai trò vùng đệm sinh thái và nơi cư trú của các cộng đồng làng chài lâu đời.
- Vùng bảo tồn nghiêm ngặt phía đông nam: Bao gồm Hòn Mun, Hòn Noc, Hòn Vung, Hòn Cau, đảo Yến Hòn Nội và Hòn Ngoại, nơi bảo vệ hệ sinh thái rạn san hô nguyên bản và chim yến đảo.
- Tuyến di sản khoa học và lịch sử ven vịnh: Kết nối từ cơ sở nghiên cứu hải dương học tại Cầu Đá tới Viện Pasteur Nha Trang dọc trục đường Trần Phú.
Trầm tích văn hóa vạn chài và vị thế quốc tế của vịnh Nha Trang
Không chỉ là một bảo tàng địa chất và sinh học sống động, vịnh Nha Trang còn là cái nôi nuôi dưỡng không gian văn hóa biển đảo đặc sắc của cư dân xứ Trầm Hương suốt nhiều thế kỷ. Từ lịch sử giao thương hàng hải cổ đại đến đời sống tín ngưỡng dân gian tại các làng chài ven vịnh, mỗi con sóng và hòn đảo nơi đây đều thấm đẫm ký ức văn hóa bản địa.
Đời sống làng biển và tín ngưỡng thờ thần Nam Hải
Từ thời kỳ vương quốc Chăm Pa cổ với tiểu quốc Kauthara lấy vùng cửa sông Cái làm trung tâm tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu trên đồi Cù Lao, cho đến công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần, cư dân Việt và Chăm đã sớm định cư tại các vạn chài quanh vịnh như Bích Đầm, Vũng Ngán, Trí Nguyên, Cửa Bé, Xóm Bóng và Hà Ra.
Trong tâm thức ngư dân quanh vịnh, cá voi (Đức Ông Nam Hải) là vị thần hộ mệnh cứu giúp thuyền bè vượt qua sóng gió. Các làng đảo Bích Đầm, Trí Nguyên, Vũng Ngán đều lập lăng Ông Nam Hải lưu giữ ngọc cốt cá Ông cùng sắc phong triều Nguyễn. Hàng năm, lễ hội Cầu ngư Khánh Hòa gắn với diễn xướng hát bả trạo và lễ rước sắc thần trên mặt vịnh được tổ chức trang trọng. Song hành cùng tín ngưỡng thờ cá Ông là nghề khai thác yến sào Khánh Hòa có lịch sử gần bảy trăm năm kể từ thời Thủy tổ Lê Văn Đạt và nữ tướng Lê Thị Huyền Trâm, được tôn vinh qua Lễ hội Yến sào Khánh Hòa vào mùng mười tháng năm âm lịch trên đảo Yến. Nguồn hải sản từ vịnh cũng làm nên danh tiếng nước mắm Nha Trang và món bún chả cá Nha Trang đậm đà hương vị biển.
Danh hiệu vịnh đẹp thế giới và bảo tồn bền vững
Vào tháng 6 năm 2003, danh thắng này chính thức trở thành thành viên thứ 29 của Câu lạc bộ các vịnh đẹp nhất thế giới (Worldbays Club), sánh vai cùng kỳ quan vịnh Hạ Long của tỉnh Quảng Ninh. Tiếp nối dấu mốc đó, ngày 25 tháng 3 năm 2005, Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng nơi đây là Danh lam thắng cảnh cấp Quốc gia, và định kỳ hai năm một lần thành phố biển lại rực rỡ trong không gian Festival Biển Nha Trang.
Trước tác động của biến đổi khí hậu, công tác quản lý và phục hồi Khu bảo tồn biển vịnh Nha Trang được triển khai đồng bộ qua chương trình ươm trồng san hô nhân tạo và bảo vệ vùng lõi Hòn Mun. Trên hành trình số hóa dữ liệu di sản thiên nhiên, cổng thông tin Khánh Hòa NSSC đóng vai trò cầu nối tri thức lưu trữ hệ thống dữ liệu bách khoa chuẩn xác về địa chất, sinh thái và văn hóa bản địa của tỉnh.
Trải qua hàng triệu năm kiến tạo địa chất cùng hàng thế kỷ bồi đắp văn hóa vạn chài, vịnh Nha Trang vẫn giữ vững vị thế viên ngọc xanh quý giá của biển đảo Việt Nam. Sự hài hòa giữa mười chín hòn đảo chắn sóng, quần xã san hô đa dạng và đời sống văn hóa tâm linh của cư dân miền biển chính là nền tảng để danh thắng này tiếp tục tỏa sáng cho muôn đời sau.
NSSC Khánh Hòa
khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Khánh Hòa.
Bài liên quan
Vịnh Vĩnh Hy - Bức tranh vịnh biển nguyên sơ trong lòng sinh quyển Núi Chúa
Vịnh Vĩnh Hy say đắm lòng người bởi ba mặt núi đá hoa cương ôm trọn mặt biển xanh ngọc bích. Cùng khám phá danh thắng quốc gia và rạn san hô cổ nguyên sơ.
Đảo Hòn Mun Nha Trang - Vẻ đẹp ghềnh đá đen tuyền và khu bảo tồn biển đầu tiên của Việt Nam
Đảo Hòn Mun Nha Trang nổi bật với vách đá đen tuyền như gỗ mun và hơn 350 loài san hô quý hiếm. Khám phá khu bảo tồn biển đầu tiên giàu đa dạng sinh học.
Vườn quốc gia Núi Chúa - Khu dự trữ sinh quyển rừng khô hạn độc đáo
Vườn quốc gia Núi Chúa là khu dự trữ sinh quyển thế giới UNESCO sở hữu hệ sinh thái rừng khô hạn ven biển, rạn san hô và bãi đẻ rùa biển quý hiếm tại Việt Nam.



