Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Katê Ninh Thuận - Bản giao hưởng tâm linh dưới chân tháp cổ Chăm Pa

Cứ mỗi độ đầu tháng Bảy theo lịch Sakawi hằng năm, không gian các cụm đền tháp cổ và làng Chăm vùng Panduranga lại bừng sáng trong sắc màu lễ hội Katê Ninh Thuận nhằm tưởng nhớ công đức các vị vua hóa thần cùng tổ tiên và cầu mong mưa thuận gió hòa.

NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Đông đảo đồng bào Chăm và du khách hội tụ dưới chân cụm tháp Po Klong Garai trong lễ hội Katê Ninh Thuận

Trong bức tranh đa sắc của di sản văn hóa Chăm Pa Ninh Thuận nơi cực Nam Trung Bộ, lễ hội Katê Ninh Thuận giữ vị trí là đại lễ dân gian lớn nhất và giàu tính nhân văn nhất của đồng bào Chăm theo đạo Bà-la-môn. Không chỉ bảo lưu nghi thức hành lễ cổ xưa trên tháp gạch, mùa hội còn kết nối sinh hoạt làng xã với tình đoàn kết bền chặt giữa hai dân tộc Chăm – Raglai.

Nguồn gốc lịch sử và ý nghĩa tâm linh của lễ hội Katê Ninh Thuận

Sự hình thành và duy trì bền bỉ của lễ hội Katê Ninh Thuận suốt nhiều thế kỷ qua phản ánh thế giới quan nông nghiệp lúa nước hòa quyện cùng triết lý tôn kính tiền nhân của cư dân vùng Panduranga cổ. Mỗi nghi thức, lời ca và lễ vật dâng cúng trong dịp đại lễ đều chứa đựng thông điệp uống nước nhớ nguồn, hướng con người về cội rễ lịch sử của xứ sở.

Triết lý tri ân tiền nhân theo lịch Chăm Sakawi

Theo truyền thống cổ truyền được ghi chép trong thư tịch lá buông và văn bản chữ Chăm cổ, tên gọi Katê bắt nguồn từ hệ thống lịch pháp bản địa là lịch Chăm Sakawi — loại lịch âm dương kết hợp chu kỳ mặt trăng với thời tiết canh tác nông nghiệp vùng duyên hải Nam Trung Bộ. Trong bốn đại lễ lớn cử hành tại đền tháp mỗi năm gồm lễ Mở cửa tháp đầu năm (Pơh Bang Yang), lễ Yến (Chabun), lễ Katê và lễ Cambur, kỳ đại lễ diễn ra đầu tháng Bảy lịch Chăm (khoảng tháng Mười dương lịch) đóng vai trò trọng đại bậc nhất.

Nếu như đầu năm mới người Chăm tổ chức lễ hội đầu năm Rija Nưgar của người Chăm Ninh Thuận để đón luồng sinh khí mới, hay cộng đồng Chăm Bàni bước vào mùa lễ hội Ramưwan của người Chăm Bàni Ninh Thuận để báo hiếu tổ tiên, thì lễ hội Katê Ninh Thuận là đại lễ tưởng niệm các vị thần dòng cha (Yang Pơtao) của cộng đồng Chăm Bà-la-môn. Đây là lúc vụ lúa Hè Thu vừa khép lại và mưa đầu thu tưới mát thảo nguyên, thuận lợi để cộng đồng hướng về đền tháp tạ ơn thần linh ban mưa thuận gió hòa.

Huyền sử đức vua hóa thần trị thủy mở đất

Khác với các lễ hội chỉ phụng thờ thần siêu nhiên, đối tượng suy tôn trung tâm trong lễ hội Katê Ninh Thuận là các vị nhân thần — những vị quốc vương anh minh có thật trong lịch sử được nhân dân thần thánh hóa nhờ công trạng với vùng Panduranga. Đứng đầu thần điện được tưởng niệm vào mùa Katê là đức vua Po Klong Garai (1151 – 1205) và đức vua Po Rome (1627 – 1651), cùng tổ tiên các dòng tộc.

Trong các trường ca dân gian được những học giả như nhà thơ Inrasara sưu tầm, đức vua Po Klong Garai là vị anh hùng văn hóa đã truyền dạy kỹ thuật canh tác lúa nước và chỉ huy đắp nên hệ thống thủy lợi cổ đập Nha Trinh và kênh Chàm của người Chăm Ninh Thuận dẫn nước sông Dinh tưới tiêu cho hàng vạn mẫu ruộng Phan Rang. Ở thế kỷ XVII, đức vua Po Rome tiếp tục tu bổ kênh mương và dung hòa đời sống tín ngưỡng bản địa. Việc dâng lễ lên tượng thờ nhà vua trong mùa hội là biểu hiện cao đẹp của đạo lý tri ân tiền nhân mở đất.

Thời gian & Không gianĐịa điểm cử hành chínhChủ thể thực hành nghi lễNghi thức cốt lõi và ý nghĩa văn hóa
Chiều 30/6 lịch Chăm SakawiĐền thờ thôn Hữu Đức, Phước HữuChức sắc Chăm, đồng bào RaglaiLễ đón rước y trang từ người Raglai xuống đồng bằng và đêm hội giao lưu
Sáng mồng 1/7 lịch ChămCụm tháp Po Klong Garai, tháp Po Rome, đền Po Inư NưgarCả sư Po Adhia, thầy Kadhar, bà bóng Muk RijaNghi thức rước y trang lên tháp, lễ mở cửa tháp, lễ tắm tượng thần và đại lễ cúng chính
Ngày 2/7 – 3/7 lịch ChămCác làng Chăm (Palây) toàn vùngTrưởng làng (Po Palây) và các tộc họLễ Katê tại nhà làng, cầu bình an cho cộng đồng và biểu diễn văn nghệ, thể thao dân gian
Từ ngày 4/7 đến hết tháng 7Từng gia đình và dòng tộc ChămTộc trưởng (Akăk Gơp) và gia chủLễ cúng tổ tiên ông bà tại gia đình, sum họp con cháu và trao truyền gia giáo

Không gian đền tháp và tình đoàn kết trong lễ hội Katê Ninh Thuận

Không gian thực hành của lễ hội Katê Ninh Thuận không bị giới hạn ở một điểm đơn lẻ mà trải rộng theo cấu trúc đồng tâm từ các quần thể đền tháp cổ kính trên đồi cao lan tỏa về từng ngôi làng (Palây), từng dòng tộc (Kut) và từng mái nhà của đồng bào Chăm. Trong bức tranh không gian rộng lớn ấy, sự hiện diện của đồng bào Raglai từ miền núi cao bước xuống đồng bằng chung vui cùng người Chăm đã tạo nên một biểu tượng đoàn kết dân tộc vô cùng cảm động.

Đoàn rước kiệu y trang cùng đội thiếu nữ Chăm đội lễ vật và nghệ nhân trống Ginăng tại lễ hội Katê Ninh Thuận
Đoàn rước kiệu y trang cùng đội thiếu nữ Chăm đội lễ vật và nghệ nhân trống Ginăng tại lễ hội Katê Ninh Thuận

Ba cụm đền tháp cổ thiêng liêng vùng Panduranga

Vào sáng mồng Một tháng Bảy theo lịch Chăm Sakawi, các nghi lễ trọng thể nhất của lễ hội Katê Ninh Thuận đồng loạt diễn ra tại ba khu vực đền tháp tâm linh trụ cột gồm cụm tháp Po Klong Garai Phan Rang trên đồi Trầu, cụm tháp Po Rome Ninh Phước Ninh Thuận trên đồi Hậu Sanh và đền thờ Po Inư Nưgar tại thôn Hữu Đức. Khác với cụm tháp Hòa Lai Thuận Bắc Ninh Thuận hiện không còn tế lễ định kỳ, hai quần thể tháp Po Klong Garai, tháp Po Rome cùng đền Po Inư Nưgar là những thánh đường sống động bảo lưu tín ngưỡng của hàng vạn tín đồ.

Tại cụm tháp Po Klong Garai, không gian hành lễ trải dài từ tháp Cổng qua tháp Lửa lên nội điện tháp Chính nơi đặt ngẫu tượng Mukhalinga. Trong khi đó, tại tháp gạch Po Rome ở xã Phước Hữu, đồng bào hội tụ trước bức tượng đá vua Po Rome tám tay — kiệt tác thuộc nhóm Bảo vật quốc gia bia Hòa Lai và phù điêu vua Po Rome Ninh Thuận — để dâng hương tưởng niệm. Mỗi cụm đền tháp do hội đồng chức sắc đứng đầu là vị cả sư Po Adhia cai quản theo luật tục cổ truyền.

Mối giao hòa Chăm và Raglai qua bộ y trang

Nét văn hóa đặc sắc trong lễ hội Katê Ninh Thuận là sự tham gia của cộng đồng người Raglai với tư cách người lưu giữ báu vật hoàng gia Chăm Pa. Theo tục mẫu hệ “Chăm sa-ai, Raglai adei” (người Chăm là chị cả, người Raglai là em út), người con gái út ở lại nhà gốc giữ của cải hương hỏa và thờ cúng tổ tiên. Khi vương triều Chăm Pa xưa trải qua biến thiên cuối thế kỷ XVII, sắc phong và bộ y trang của các vị vua tại đền tháp được giao cho người em út Raglai mang lên vùng núi cất giữ.

Giữ trọn lời thề xưa, cứ đến ngày cuối tháng Sáu lịch Chăm, các gia tộc Raglai giữ y trang lại mở tráp gỗ đưa bộ trang phục nhà vua từ miền núi xuống đồng bằng bàn giao cho chức sắc Chăm. Đoàn đồng bào Raglai dự hội còn mang theo nhạc cụ từ làng nghề chế tác nhạc cụ mã la và bầu Chapi của người Raglai, tấu vang tiếng mã la hòa nhịp cùng trống Chăm thắm đượm nghĩa tình.

Nghi thức cổ truyền và diễn xướng tại lễ hội Katê Ninh Thuận

Phần hồn cốt của lễ hội Katê Ninh Thuận nằm ở hệ thống nghi lễ chuẩn mực do tầng lớp tu sĩ Bà-la-môn và chức sắc dân gian thực hành. Từ đoàn rước kiệu dưới nắng mai đến nghi thức mật truyền trong lòng tháp cổ, tất cả đều tuân thủ quy phạm tôn giáo cổ đại.

Trình tự lễ mở cửa tháp và tắm tượng thần

Sáng mồng Một tháng Bảy theo lịch Chăm Sakawi, mùa hội bắt đầu bằng nghi thức rước y trang từ các làng Chăm lên đồi tháp cổ. Đoàn rước khởi hành với kiệu sơn son thếp vàng có lọng che, đi đầu là vị cả sư Po Adhia, tu sĩ Po Paseh, thầy kéo đàn Kanhi (Ông Kadhar), ông từ giữ tháp (Ông Camanei), bà bóng (Muk Rija) cùng đội thiếu nữ múa dẫn đường.

Khi đoàn rước dừng trước tháp Chính (Kalan) đúng giờ hoàng đạo, bốn nghi lễ thiêng liêng lần lượt được cử hành:

  • Lễ mở cửa tháp (Pơh Bang Yang): Vị cả sư Po Adhia cùng Ông Camanei và thầy Kadhar dâng rượu, trầu cau và trầm hương xin phép thần giữ cửa mở cánh cửa tháp.
  • Lễ tắm tượng thần (Mưnay Yang): Ngay sau lễ mở cửa tháp, Ông Camanei dùng nước tinh khiết ngâm thảo mộc và hoa thơm dội lên ngẫu tượng Mukhalinga thực hiện lễ tắm tượng thần để cầu phúc lành.
  • Lễ mặc y phục cho thần (Mưak Khan Aw): Các chức sắc lau khô pho tượng đá rồi khoác lên ngẫu tượng bộ y trang hoàng bào dệt từ sợi chỉ tinh xảo của làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp, đầu đội mũ miện trang nghiêm.
  • Đại lễ cúng chính (Adaik Katê): Thầy Kadhar kéo đàn Kanhi hát các bài thánh ca kể công trạng đức vua Po Klong Garai và mời 38 vị thần linh về ngự hưởng lễ vật, phù hộ mùa màng tươi tốt.
Dòng người hành hương bước qua cổng vòm gạch dẫn lên đồi tháp Po Klong Garai dịp lễ hội Katê Ninh Thuận
Dòng người hành hương bước qua cổng vòm gạch dẫn lên đồi tháp Po Klong Garai dịp lễ hội Katê Ninh Thuận

Âm vang trống Ginăng, kèn Saranai và múa dân gian

Song hành cùng phần lễ trong nội điện là nghệ thuật âm nhạc và vũ đạo ngoài sân tháp. Xuyên suốt lễ hội Katê Ninh Thuận, bộ nhạc cụ cổ truyền gồm trống Ginăng và kèn Saranai cùng trống vỗ Paranưng đóng vai trò kết nối con người với thần linh. Đôi trống Ginăng đặt chéo phát nhịp giục giã, trống Paranưng ngân tiếng vỗ trầm ấm, còn tiếng kèn Saranai vút cao hòa cùng nhịp chiêng đồng.

Trong tiếng nhạc lễ, bà bóng Muk Rija múa dâng thần trước tiền sảnh tháp Chính, tiếp nối là màn đồng diễn của các thiếu nữ Chăm trong áo dài truyền thống Aw Luăh. Với điệu múa quạt Chăm, đôi bàn tay mềm mại uốn lượn chiếc quạt đỏ mô phỏng cánh chim công và ngọn lửa thiêng. Đặc biệt, điệu múa đội nước nơi các thiếu nữ đặt bình gốm từ làng gốm Chăm Bàu Trúc cân bằng trên đầu đã tái hiện vẻ đẹp lao động và lòng thành kính dâng nước mát lên tiền nhân.

Nhạc cụ & Đạo cụ nghi lễCấu tạo và chất liệu truyền thốngNghệ nhân thực hànhVai trò trong không gian lễ hội Katê
Đàn KanhiHộp cộng hưởng bằng mai rùa và ống tre, dây cước kéo vĩThầy cả lễ nhạc Ông KadharĐệm cho lời hát thánh ca kể sử thi các vị thần và vua Chăm
Trống ParanưngThân gỗ lim tròn một mặt da dê, căng bằng dây mâyNghệ nhân vỗ trống (Mưdưn)Giữ nhịp phách cốt lõi dẫn dắt các điệu múa nghi lễ của bà bóng
Trống Ginăng và kèn SaranaiĐôi trống dài hai mặt da kết hợp kèn gỗ bảy lỗ loe đồngĐội nhạc công dân gian ChămKhơi dậy âm hưởng hào hùng trong lễ rước y trang và hội làng
Quạt múa và bình gốmQuạt vải lụa màu cùng bình gốm nung thủ công Bàu TrúcĐội thiếu nữ múa lễ các PalâyThể hiện điệu múa quạt Chăm và múa đội nước tôn vinh nông nghiệp

Đời sống văn hóa làng Chăm và bảo tồn lễ hội Katê Ninh Thuận

Sau khi các nghi thức cấp đền tháp khép lại vào chiều ngày mồng Một tháng Bảy, dòng chảy của lễ hội Katê Ninh Thuận tiếp tục lan tỏa sâu rộng về từng đơn vị làng xã (Palây) và từng mái ấm gia đình người Chăm suốt những ngày tiếp theo. Đây là lúc không gian tâm linh chuyển hóa thành ngày hội đoàn viên ấm áp, thắt chặt tình làng nghĩa xóm và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Phong tục sum họp gia tộc và lễ vật truyền thống

Bước sang ngày thứ hai và thứ ba, đồng bào tại các Palây như Hữu Đức, Hậu Sanh, Mỹ Nghiệp, Bàu Trúc bước vào lễ Katê làng (Katê Palây). Tại nhà làng, trưởng làng (Po Palây) chủ trì lễ cúng vị thần bảo hộ thôn xóm và tổ chức thi dệt thổ cẩm, thi đội nước, giao lưu thể thao dân gian.

Từ ngày thứ tư trở đi, lễ hội diễn ra tại các tộc họ và từng gia đình (Katê Gơp, Katê Sang). Con cháu đi xa đều trở về ngôi nhà mẫu hệ quây quần bên mâm lễ cúng tổ tiên. Trên mâm cỗ dâng cúng không thể thiếu đòn bánh tét lá chuối, bánh ít lá gai và đĩa bánh tét và bánh gừng (Pây Ginrơng) — loại bánh bột nếp, trứng gà nặn hình củ gừng chiên giòn nhúng đường trắng tượng trưng cho sự sinh sôi và lòng thủy chung.

Trong bữa tiệc đoàn viên bên những chùm quả ngọt từ vùng nho Phan Rang Ninh Thuận, gia chủ còn đãi khách các món ẩm thực bản địa từ thịt cừu Ninh Thuận, dê núi Ninh Thuận cùng ly rượu nho Phan Rang Ninh Thuận nồng đượm, đồng thời căn dặn con cháu giữ gìn gia phong và sống nhân ái.

Sức sống di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Trải qua bao thăng trầm lịch sử, lễ hội Katê Ninh Thuận vẫn bảo lưu nguyên vẹn giá trị tín ngưỡng, văn học dân gian và nghệ thuật tạo hình. Năm 2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã quyết định đưa Lễ hội Katê của người Chăm tỉnh Ninh Thuận vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tạo động lực để cộng đồng truyền dạy chữ Chăm, thánh ca và múa dân gian cho thế hệ trẻ.

Trong chiến lược số hóa hệ sinh thái văn hóa Nam Trung Bộ, cổng thông tin Khánh Hòa NSSC chú trọng lưu trữ tư liệu chuẩn xác về các lễ hội di sản nhằm phục vụ nghiên cứu văn hóa học và khơi dậy cảm hứng sáng tạo gắn với bảo tồn bền vững.

Khép lại những ngày hội rộn ràng dưới nắng thu vàng óng, dư âm của lễ hội Katê Ninh Thuận vẫn còn ngân vang mãi trong tiếng trống Ginăng và kèn Saranai cùng sắc áo thổ cẩm rực rỡ trên những triền đồi tháp cổ. Sự hòa quyện thiêng liêng giữa nghi thức rước y trang, lễ mở cửa tháp, lễ tắm tượng thần và những điệu múa quạt Chăm duyên dáng đã kiến tạo nên một biểu tượng văn hóa bất hủ, minh chứng cho sức sống trường tồn và tinh thần đoàn kết nhân văn của cộng đồng các dân tộc trên mảnh đất miền Trung giàu truyền thống.

Chia sẻ:
KC

NSSC Khánh Hòa

khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Khánh Hòa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất