Vịnh Vĩnh Hy - Bức tranh vịnh biển nguyên sơ trong lòng sinh quyển Núi Chúa
NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Từ cung đường ven biển uốn lượn qua những triền đá granit dựng đứng sát mép sóng đại dương, vịnh Vĩnh Hy mở ra một khoảng trời nước tĩnh lặng tách biệt hẳn với những con sóng bạc đầu ngoài khơi Biển Đông. Sự kết hợp giữa dòng suối Lồ Ồ mát lành đổ từ đỉnh núi rừng già xuống lòng vịnh, các bãi cuội san hô trắng muốt cùng nếp sống bình dị của cư dân làng chài cùng người Raglai đã tạo nên sức cuốn hút bền bỉ cho vùng di sản này.
Địa thế vũng vịnh khép kín và kiến tạo của vịnh Vĩnh Hy
Nằm ở phía đông bắc xã Vĩnh Hải, huyện Ninh Hải, cách trung tâm đô thị Phan Rang khoảng bốn mươi cây số dọc theo tuyến tỉnh lộ 702 ven biển, vịnh Vĩnh Hy được đánh giá là một trong những vũng vịnh tự nhiên nguyên sơ tiêu biểu nhất của vùng duyên hải Nam Trung Bộ. Cùng với vịnh Nha Trang và vịnh Cam Ranh ở phía bắc, vùng vịnh này hợp thành dải thắng cảnh biển đảo liên hoàn giàu giá trị địa chất và sinh thái.
Vòng cung núi đá hoa cương ba mặt ôm lấy biển
Trước thế kỷ mười chín, trong ký ức dân gian của ngư dân địa phương, vùng nước này từng được gọi bằng tên Vũng Găng do xung quanh bờ vịnh mọc rất nhiều loài cây găng gai chịu hạn bám trên triền đá. Về mặt hình thái địa mạo, vịnh có cấu trúc như một lòng chảo thủy vực khép kín với ba mặt bắc, tây và nam được bao bọc hoàn toàn bởi những dãy núi đá hoa cương (granit) cao sừng sững, chỉ duy nhất mặt phía đông nam mở ra Biển Đông qua một cửa vịnh hẹp.
Dọc theo cửa vịnh, hai dãy núi đá vươn dài ra biển như hai cánh tay khổng lồ khép lại, tạo thành bức tường chắn sóng tự nhiên ngăn cản những đợt sóng lừng và gió chướng từ khơi xa. Khối đá cấu tạo nên các vách núi quanh vịnh thuộc phức hệ magma xâm nhập cổ có niên đại hàng chục triệu năm, bị chia cắt bởi các hệ thống khe nứt kiến tạo và quá trình bào mòn của sóng biển tạo nên những ghềnh đá dựng đứng cao từ hai mươi đến hơn năm mươi mét sát mép nước. Chính cấu trúc địa chất nửa kín này đã giúp mặt nước bên trong lòng vịnh quanh năm phẳng lặng như mặt hồ, trở thành nơi trú đậu tàu thuyền an toàn của ngư dân suốt hàng trăm năm qua.
Sự kết nối không gian với khối núi Chúa hùng vĩ
Điểm độc đáo bậc nhất làm nên bản sắc địa lý của vùng vịnh là toàn bộ không gian mặt nước và bờ vịnh nằm trọn trong ranh giới sinh thái của Vườn quốc gia Núi Chúa. Khối núi Chúa ở phía tây và tây bắc vịnh có đỉnh Cô Tuy cao tới 1.039 mét so với mực nước biển, tạo nên độ chênh cao địa hình cực lớn trong một khoảng cách ngang chỉ vài cây số từ đỉnh núi xuống thẳng đáy vịnh.
Sự chuyển tiếp địa hình đột ngột từ đỉnh núi cao trên một nghìn mét qua sáu kiểu thảm thực vật rừng rồi chạm thẳng xuống thềm biển sâu đã kiến tạo nên một cảnh quan sơn thủy hữu tình hiếm nơi nào có được. Trên cung đường nối liền từ vùng đồng bằng cánh đồng muối Đầm Vua Ninh Hải Ninh Thuận và bãi biển Ninh Chữ Phan Rang Ninh Thuận ngược lên phía bắc tới vịnh, một bên là sườn núi đá khô hạn điểm xuyết những vườn nho Phan Rang Ninh Thuận và những ruộng tỏi Phan Rang Ninh Thuận dưới thung lũng Thái An, Vĩnh Hải, một bên là vực biển xanh thẳm nối dài tới tận Mũi Dinh Ninh Thuận ở phía nam.
| Hạng mục địa danh / phân khu | Vị trí trong không gian vịnh | Đặc điểm địa chất và cảnh quan tự nhiên | Giá trị sinh thái và di sản cốt lõi |
|---|---|---|---|
| Lòng vịnh nội thủy Vĩnh Hy | Khu vực trung tâm ba mặt núi đá bao bọc | Mặt nước lặng sóng, đáy cát pha bùn và cuội san hô | Vùng neo đậu truyền thống của làng chài Vĩnh Hải và cửa suối nước ngọt đổ ra biển |
| Mũi Cá Heo (Đá Robot) | Mũi đá nhô ra ở cửa vịnh phía đông bắc | Khối đá granit bị sóng gió phong hóa mang hình dáng đầu cá heo vươn ra biển lớn | Cột mốc địa mạo phân tách vùng nước êm nội vịnh với vùng sóng lớn ngoài khơi |
| Bãi Cóc và Bãi Bà Điên | Sườn đá phía bắc và phía nam trong lòng vịnh | Dải cát trắng mịn xen kẽ các tảng đá hoa cương tròn nhẵn và làn nước trong vắt | Khu vực tập trung các thảm rạn san hô ven bờ ở độ sâu từ 2 đến 10 mét |
| Suối Lồ Ồ | Bắt nguồn từ rừng Núi Chúa đổ thẳng xuống vịnh | Dòng suối nước ngọt chảy qua nhiều bậc thác đá granit phẳng lì dưới tán rừng | Nguồn cung cấp nước ngọt quanh năm cho hệ sinh thái vịnh và bản làng Raglai |
| Quần thể Hang Rái - Bãi Thùng | Rìa phía nam và phía bắc tiếp giáp cửa vịnh | Thềm san hô cổ hóa thạch hàng nghìn năm tuổi và bãi biển hoang sơ dưới chân núi | Khu vực bảo tồn nghiêm ngặt nơi rùa biển tự nhiên lên đẻ trứng hàng năm |

Hình 1 - Địa thế ba mặt núi đá hoa cương và rừng nguyên sinh ôm trọn làn nước xanh ngọc của vịnh Vĩnh Hy.
Đặc điểm thủy văn, địa mạo và hệ sinh thái vịnh Vĩnh Hy
Nằm tại tâm điểm của tiểu vùng khí hậu bán khô hạn đặc trưng nhưng lại tiếp giáp với vùng nước trồi mạnh nhất Biển Đông, vịnh Vĩnh Hy sở hữu những thông số hải dương học và sinh thái học vô cùng khác biệt. Sự tương tác giữa rừng khô hạn trên núi đá và vùng biển giàu dinh dưỡng dưới chân ghềnh đã tạo nên một chỉnh thể sinh quyển rừng - biển hoàn chỉnh.
Chế độ sóng lặng và hiện tượng nước trồi giàu khoáng
Về mặt khí hậu và thủy văn, khu vực vịnh có lượng mưa trung bình năm thấp (chỉ khoảng 700 đến 800 mm mỗi năm tại vùng ven biển thấp) với số giờ nắng cao và độ bốc hơi lớn, giúp nước biển trong vịnh luôn giữ được độ mặn ổn định từ 33,5 đến 34,5 phần nghìn cùng độ trong suốt cao. Nhờ địa hình núi Chúa che chắn ở cả hướng bắc lẫn hướng tây nam, chế độ sóng trong lòng vịnh rất êm đềm, thuận lợi cho quá trình lắng đọng các mảnh vụn sinh vật vôi và sự phát triển của các quần xã sinh vật đáy nhạy cảm.
Đặc biệt, vùng biển ngoài cửa vịnh nằm ngay trong phạm vi hoạt động mạnh mẽ nhất của hiện tượng nước trồi Nam Trung Bộ diễn ra hàng năm vào thời kỳ gió mùa tây nam từ tháng năm đến tháng chín. Khi gió mùa thổi dọc bờ biển đẩy lớp nước tầng mặt ra khơi, khối nước lạnh từ tầng sâu hàng trăm mét dưới đáy đại dương trồi lên sát bờ vịnh, mang theo hàm lượng muối dinh dưỡng nitrat, phốt phát và silicat cực cao. Nguồn nước trồi mát lạnh giàu khoáng chất này không chỉ làm dịu nhiệt độ nước biển trong những tháng mùa hè nắng gắt, giúp hạn chế hiện tượng tẩy trắng san hô như ở nhiều vùng biển nhiệt đới khác, mà còn kích thích thực vật phù du phát triển bùng nổ để nuôi dưỡng toàn bộ chuỗi thức ăn đại dương.
Hệ thống rạn san hô ven bờ và bãi đẻ rùa biển
Theo các công trình điều tra sinh học biển tại hợp phần bảo tồn biển thuộc Vườn quốc gia Núi Chúa, vùng biển Vĩnh Hy và phụ cận sở hữu hơn 350 loài san hô tạo rạn (trong đó có tới 307 loài san hô cứng thuộc 59 giống, 15 họ và 46 loài san hô mới được ghi nhận bổ sung cho khu hệ san hô Việt Nam), đặt nơi đây ngang hàng với trung tâm đa dạng sinh học biển tại đảo Hòn Mun Nha Trang.
Các dải rạn san hô ven bờ tại vịnh phân bố liên tục dọc theo chân các vách đá từ mũi Đá Vách, bãi Bà Điên, bãi Cóc Vĩnh Hy, mũi Cá Heo kéo dài xuống khu vực bãi Thùng, bãi Thịt và Hang Rái Ninh Thuận. Ở độ sâu chỉ từ hai đến mười hai mét dưới làn nước xanh ngọc bích, các tập đoàn san hô bàn Acropora, san hô khối Porites, san hô nấm Fungia, san hô sừng và hải quỳ kết thành những thảm thực vật ngầm dày đặc. Đây đồng thời là vùng biển hiếm hoi trên đất liền Việt Nam còn bảo tồn được các bãi cát tự nhiên hoang sơ (như bãi Thịt, bãi Thùng, bãi Hỏm) nơi các loài rùa biển quý hiếm nằm trong Sách Đỏ thế giới gồm vích (Chelonia mydas) và đồi mồi (Eretmochelys imbricata) đều đặn tìm về đào ổ đẻ trứng mỗi mùa sinh sản từ tháng năm đến tháng mười hàng năm.
Giao thoa hệ sinh thái rừng khô hạn và dòng suối ngọt
Không giống với bất kỳ vùng vịnh nào khác, hệ sinh thái biển của vịnh gắn kết hữu cơ với hệ sinh thái rừng lùn bán khô hạn có gai độc nhất vô nhị ở Đông Nam Á trên sườn núi Chúa. Ngay phía trên những vách đá granit sát mép sóng là thảm thực vật cây bụi chịu hạn với hơn 1.500 loài thực vật bậc cao, nơi các loài cây có lá nhỏ, thân xoắn vặn hoặc biến đổi thành gai để thích nghi với nắng gió khắc nghiệt.
Giữa vùng tiểu khí hậu khô hạn đó, từ độ cao hàng trăm mét trong rừng sâu trên đỉnh núi Chúa, dòng suối Lồ Ồ vẫn tuôn chảy bền bỉ quanh năm qua những tầng đá hoa cương để đổ nguồn nước ngọt mát lạnh xuống lòng vịnh. Dòng chảy của suối Lồ Ồ cùng các khe suối nhỏ quanh vịnh đã tạo nên vùng cửa suối nước lợ nhỏ hẹp, cung cấp khoáng chất vi lượng từ đất rừng cho vùng nước nội vịnh và hình thành hành lang sinh thái kết nối hệ động thực vật trên cạn với hệ sinh vật biển dưới nước.
Cấu trúc các bãi tắm cổ và ghềnh đá quanh vịnh Vĩnh Hy
Không gian cảnh quan quanh vịnh Vĩnh Hy là sự đan xen liên hoàn giữa những mũi đá kỳ vĩ vươn ra sóng lớn, những bãi tắm nhỏ ẩn mình dưới chân vách núi và các bậc thác suối đá trong rừng già. Mỗi địa danh trong quần thể đều gắn liền với một đặc trưng địa mạo tự nhiên độc đáo.
Vẻ đẹp Mũi Cá Heo, bãi Cóc và bãi Bà Điên
Khi quan sát từ lòng vịnh hướng ra phía cửa biển, điểm nhấn địa mạo nổi bật nhất ở bờ bắc chính là Mũi Cá Heo (Đá Robot). Đây là một khối núi đá granit khổng lồ vươn thẳng ra cửa vịnh với vách đá dựng đứng màu vàng xám pha hồng, qua hàng vạn năm bị sóng vỗ và gió biển bào mòn đã tạo thành hình dáng tự nhiên như đầu cá heo đang vươn mình rẽ sóng Biển Đông.
Nằm sâu hơn ở phía trong lòng vịnh được Mũi Cá Heo che chắn là cụm bãi Cóc Vĩnh Hy và bãi Bà Điên. Bãi Bà Điên sở hữu dải cát trắng pha cuội san hô nằm nép mình dưới vách núi đá dựng đứng, mặt nước trước bãi êm ả và trong vắt đến mức có thể quan sát rõ từng đàn cá thia xanh bơi lội quanh các cụm san hô sát bờ. Kế bên đó, bãi Cóc Vĩnh Hy lại gây ấn tượng bởi những tảng đá hoa cương tròn trịa nằm rải rác trên dải cát mịn, tạo nên những vũng nước biển tự nhiên trong xanh màu ngọc bích.
Tuyến cảnh quan suối Lồ Ồ và thềm san hô cổ
Ở phía tây bắc của vịnh, ngay sau khu dân cư làng chài Vĩnh Hải và cây cầu treo bắc qua khe suối là quần thể danh thắng suối Lồ Ồ. Dòng suối được đặt tên theo loài tre lồ ô mọc xanh tốt dọc hai bên bờ, chảy phân tầng qua năm bậc thác đá hoa cương cao từ năm đến bảy mét tạo thành các hồ nước tự nhiên mát lạnh dưới tán rừng cổ thụ.
Mở rộng về phía bắc và phía nam cửa vịnh, địa hình bờ biển tiếp nối với các thắng cảnh địa chất kỳ thú:
- Cụm bãi Thùng, bãi Chuối và bãi Kinh ở phía bắc: Những dải bãi biển hình cánh cung nằm biệt lập giữa các mũi đá hoa cương dọc cung đường ven biển nối lên Bình Tiên, nơi giữ nguyên vẻ đẹp hoang sơ với bờ cát trắng và thảm san hô dày đặc.
- Quần thể thềm san hô cổ Hang Rái ở phía nam: Nằm cách cửa vịnh chỉ vài cây số về phía nam, khu vực Hang Rái sở hữu thềm san hô cổ hóa thạch có niên đại hàng nghìn năm tuổi vươn ra biển, tạo nên hiện tượng thác nước trên biển kỳ ảo mỗi khi sóng tràn qua bề mặt đá trầm tích.
- Tuyến đỉnh Đá Đỏ và mũi Đá Vách: Những vách đá dựng đứng cao hàng chục mét chạy dọc bờ biển phía đông nam vịnh, nơi ghi dấu quá trình nâng lên của thềm lục địa và sự xâm thực mãnh liệt của sóng biển qua các kỷ địa chất.
Đời sống văn hóa bản địa và vị thế di sản vịnh Vĩnh Hy
Bên cạnh vẻ đẹp địa chất và sinh thái nguyên sơ, vịnh Vĩnh Hy còn là không gian giao thoa văn hóa đặc sắc giữa cộng đồng ngư dân làng biển người Việt dưới chân sóng và cộng đồng cư dân người Raglai sinh sống lâu đời dưới tán rừng núi Chúa.
Nếp sống vạn chài Vĩnh Hải và văn hóa người Raglai
Tại khu vực bờ tây của lòng vịnh, làng chài Vĩnh Hy (thuộc xã Vĩnh Hải) đã hình thành và gắn bó với nghề biển truyền thống qua nhiều thế hệ. Cuộc sống của ngư dân nơi đây vận hành theo nhịp điệu của thủy triều và mùa gió biển với những chiếc thuyền thúng, ghe câu mực, tàu đánh bắt cá cơm trở về bến vịnh mỗi buổi bình minh. Cư dân làng biển Vĩnh Hy gìn giữ trọn vẹn tín ngưỡng thờ cúng cá Ông (thần Nam Hải) tại lăng Ông cổ kính bên bờ vịnh cùng các nghi thức trang trọng của lễ hội Cầu ngư Khánh Hòa và vùng biển Ninh Hải nhằm tri ân biển cả.
Chỉ cách bờ vịnh vài bước chân ngược lên sườn núi bên dòng suối Lồ Ồ là thôn Cầu Gãy, nơi cư trú lâu đời của đồng bào dân tộc Raglai. Giữa không gian đại ngàn núi Chúa giao hòa cùng tiếng sóng vịnh biển, người Raglai vẫn bảo tồn nguyên vẹn cấu trúc gia đình mẫu hệ, sử thi cổ, nghi lễ vòng đời như lễ bỏ mả của người Raglai Khánh Hòa Ninh Thuận cùng nghệ thuật diễn xướng gắn với làng nghề chế tác nhạc cụ mã la và bầu Chapi của người Raglai.
Danh hiệu thắng cảnh quốc gia và sinh quyển thế giới
Ngày 7 tháng 1 năm 2020, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 44/QĐ-BVHTTDL chính thức xếp hạng khu vực vịnh là Danh lam thắng cảnh quốc gia. Tiếp nối dấu mốc đó, vào tháng 9 năm 2021, tổ chức UNESCO đã chính thức công nhận vùng Núi Chúa (bao gồm toàn bộ vùng lõi biển và rạn san hô của vịnh) là Khu dự trữ sinh quyển thế giới.
Danh hiệu kép cấp quốc gia và quốc tế này đã khẳng định tầm vóc của vùng vịnh trên bản đồ di sản thiên nhiên Việt Nam. Hiện nay, công tác bảo tồn rạn san hô ven bờ, bảo vệ bãi đẻ rùa biển tự nhiên và hỗ trợ cộng đồng người Raglai cùng ngư dân địa phương tham gia bảo vệ rừng - biển đang được triển khai chặt chẽ. Nhằm góp phần lưu trữ và lan tỏa tri thức di sản biển đảo Nam Trung Bộ trên nền tảng số, chuyên trang Khánh Hòa NSSC đóng vai trò cung cấp hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa toàn diện về các danh thắng tự nhiên và di sản văn hóa bản địa trong vùng.
Hội tụ vẻ đẹp hùng vĩ của những vách núi đá hoa cương dựng đứng, sự trù phú của quần xã san hô cổ dưới làn nước ngọc bích và bản sắc văn hóa cộng đồng giàu truyền thống, vịnh Vĩnh Hy thực sự là một kiệt tác thiên nhiên nguyên sơ giữa lòng Khu dự trữ sinh quyển thế giới Núi Chúa. Sự trường tồn của hệ sinh thái rừng - biển nơi đây chính là minh chứng sống động cho giá trị của việc trân trọng và gìn giữ di sản tự nhiên một cách bền vững.
NSSC Khánh Hòa
khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Khánh Hòa.
Bài liên quan
Hang Rái Ninh Thuận - Tuyệt tác thềm san hô cổ nơi bờ biển Vĩnh Hy
Hang Rái Ninh Thuận cuốn hút với thềm san hô hóa thạch ngàn năm và thác nước trên biển kỳ ảo tại thôn Thái An. Khám phá địa chất và sinh thái ven bờ nơi đây.
Nhận quà biển tại nơi lưu trú Khánh Hòa: kiểm soát chất lượng đến tay khách
Nhận quà biển tại nơi lưu trú Khánh Hòa: kiểm soát bảo quản, xác nhận đơn và bàn giao rõ trách nhiệm, giúp khách an tâm nhận đúng quà trước giờ rời đi.
Đón khách ở điểm biển Khánh Hòa: bàn giao thông tin an toàn trước mỗi ca
Bàn giao an toàn tại điểm biển Khánh Hòa: thống nhất trạng thái phục vụ, cảnh báo và trách nhiệm giữa các ca để đón khách rõ ràng, phối hợp chủ động.



