Bỏ qua đến nội dung

Nghề khai thác yến sào Khánh Hòa - Kỹ nghệ vượt sóng gió giữ báu vật biển khơi

Khởi nguồn từ thế kỷ mười bốn giữa những hòn đảo trùng điệp ngoài khơi vịnh biển, nghề khai thác yến sào Khánh Hòa kết tinh lòng quả cảm, kỹ nghệ đu vách đá hiểm trở và tri thức bảo tồn nguồn lợi tự nhiên của các thế hệ tiền nhân xứ Trầm biển Yến.

NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Đại diện lãnh đạo tỉnh và công nhân tiêu biểu tại sự kiện vinh danh nghề yến sào

Giữa mênh mông sóng nước biển Đông, những vách đá hoa cương dựng đứng trên các hòn đảo ngoài khơi Khánh Hòa từ lâu đã trở thành nơi trú ngụ lý tưởng của loài chim yến hàng quý hiếm. Nhằm chinh phục nguồn sản vật trân quý được ví như lộc trời ban tặng, nghề khai thác yến sào Khánh Hòa đã định hình nên một truyền thống lao động đặc biệt, nơi lòng can trường và triết lý sống hòa hợp cùng tự nhiên hòa quyện làm một.

Cội nguồn lịch sử của nghề khai thác yến sào Khánh Hòa

Lịch sử hình thành của nghề gắn liền với hành trình mở cõi về phương Nam và cuộc mưu sinh đầy gian lao nhưng vẻ vang của các bậc tiền nhân. Bề dày lịch sử gần bảy thế kỷ đã bồi đắp nên một di sản văn hóa phi vật thể vô giá, ghi dấu công đức của những vị anh hùng kiên trung nơi đầu sóng ngọn gió.

Dấu ấn Thủy tổ Lê Văn Đạt thời nhà Trần

Ngược dòng lịch sử về năm 1328 dưới thời nhà Trần, trong một chuyến công cán vào phương Nam, Đề đốc thủy quân Thủy tổ Lê Văn Đạt cùng đoàn tùy tùng không may gặp phải cơn bão lớn dữ dội trên biển. Thuyền của ngài dạt vào trú ẩn tại vùng biển đảo Bình Khang, nay thuộc địa phận tỉnh Khánh Hòa. Tại đây, ngài tình cờ phát hiện trên các vách đá cheo leo giữa biển khơi có hàng vạn con chim yến làm tổ trong các hang đá hiểm trở.

Nhận thấy đây là nguồn tài nguyên vô cùng quý báu có thể bồi bổ sức khỏe và mang lại nguồn lợi kinh tế to lớn cho quốc gia, ngài đã tổ chức cho quân sĩ và ngư dân địa phương khai phá các hang yến, đồng thời đặt nền móng đầu tiên cho kỹ nghệ thu hoạch tổ yến. Trải qua bao biến thiên lịch sử, cư dân các làng đảo vẫn đời đời ghi nhớ công ơn mở đường của ngài, tôn vinh ngài là vị Thủy tổ khai sáng nghề yến sào của xứ biển miền Trung.

Tấm gương Đảo chủ Thánh mẫu Lê Thị Huyền Trâm

Tiếp nối sự nghiệp của tổ tiên, vào cuối thế kỷ mười tám thời Tây Sơn, hậu duệ của dòng họ Lê là Đại đô đốc Lê Văn Quang cùng con gái là bà Lê Thị Huyền Trâm được giao trọng trách quản lý, bảo vệ và phát triển các đảo yến trên khắp vùng biển Bình Khang. Dưới sự chỉ huy tài ba của bà, hệ thống bảo vệ các hang yến được tổ chức nghiêm ngặt, kỹ thuật thu hoạch được chuẩn hóa và đời sống của người dân làng đảo ngày càng phồn thịnh.

Vào ngày mùng mười tháng năm năm Quý Hợi 1793, trong một trận thủy chiến ác liệt bảo vệ chủ quyền biển đảo và các đảo yến thiêng liêng, Đảo chủ Lê Thị Huyền Trâm cùng cha và các chiến sĩ đã anh dũng hy sinh giữa làn sóng dữ. Tấm gương trung liệt xả thân vì quê hương của bà đã khắc sâu vào tâm khảm bao thế hệ, được triều đình phong tặng danh hiệu Đảo chủ Thánh mẫu và được nhân dân tôn kính phụng thờ như vị phúc thần che chở cho thợ yến bình an trước mọi hiểm nguy rập rình nơi biển cả.

Kỹ nghệ đu vách hiểm trở của nghề khai thác yến sào Khánh Hòa

Khác với mô hình nuôi chim yến nhân tạo trong nhà phố hiện đại, tổ yến đảo tự nhiên hoàn toàn nằm trên các vách đá cheo leo giữa biển khơi hoang dã. Kỹ thuật khai thác đòi hỏi lòng quả cảm phi thường, sức khỏe dẻo dai và sự phối hợp ăn ý tuyệt đối giữa các thành viên trong đội thợ.

Địa hình hang động hiểm trở trên các đảo yến

Các hang yến tự nhiên phân bố rải rác trên hàng chục hòn đảo ngoài khơi vịnh Nha Trang, vịnh Cam Ranh và vịnh Vân Phong, tiêu biểu như đảo Hòn Nội, Hòn Ngoại, Hòn Sam và Hòn Chà Là. Đây là những khối núi đá hoa cương sừng sững nhô lên giữa biển cả, bị sóng gió bào mòn hàng triệu năm tạo thành những hang vòm tối tăm sâu hun hút, vách đá dựng đứng trơn trượt và dưới chân là vực sâu cuồn cuộn sóng ngầm gầm thét.

Trong lòng hang đá ẩm ướt và thiếu sáng, loài chim yến hàng hoang dã làm tổ ở những vị trí cao chót vót trên trần hang hoặc các kẽ nứt hiểm hóc nhất nhằm tránh kẻ thù tự nhiên. Để tiếp cận được những nơi này, người thợ khai thác phải đối mặt với vô vàn hiểm nguy từ đá lở, gió lốc xoáy luồn trong hang và không khí ngột ngạt, đòi hỏi thần kinh thép và kinh nghiệm đi biển dạn dày được truyền dạy qua nhiều đời.

Kỹ thuật dựng giàn giáo tre trên vách đá

Để tạo lối đi vững chắc giữa vách đá dựng đứng, người thợ yến sáng tạo nên hệ thống giàn giáo tre tầm vông vô cùng độc đáo. Thay vì sử dụng khung sắt nặng nề dễ bị nước biển ăn mòn, người ta chọn những cây tre già đực thẳng tắp, dẻo dai và nhẹ nhàng, liên kết với nhau bằng những sợi dây thừng bện chặt và chốt gỗ kiên cố neo sâu vào các kẽ nứt tự nhiên của vách đá.

Hệ thống giàn giáo được lắp ghép công phu, uốn lượn chênh vênh men theo vách đá từ chân sóng lên tận vòm trần hang cao hàng chục mét. Đi trên những thanh tre lắc lư giữa khoảng không hun hút đòi hỏi người thợ phải có đôi chân thoăn thoắt, giữ thăng bằng điêu luyện và khả năng bám víu chắc chắn, biến giàn giáo tre thành điểm tựa sinh tử bảo vệ an toàn cho cả đội thợ trong suốt chiến dịch khai thác kéo dài nhiều tuần lễ.

Thao tác thu hoạch tổ yến bằng sào chuyên dụng

Khi đã tiếp cận được vị trí của đàn yến, người thợ sử dụng chiếc sào gắp tổ được làm từ cây tầm vông thanh mảnh nhưng vô cùng cứng cáp, đầu sào gắn lưỡi nạo mỏng bọc vải mềm và một túi lưới nhỏ hứng bên dưới. Người thợ dùng đèn pin chống nước hoặc gương phản chiếu ánh sáng mặt trời soi rõ từng chân tổ bám chặt vào đá hoa cương.

Thao tác gỡ tổ đòi hỏi sự chuẩn xác và khéo léo tột bậc, mũi sào phải nêm đúng mép tổ để tách nhẹ nhàng khối yến ra khỏi đá mà không làm vỡ vụn sợi yến hay làm trầy xước bề mặt hang. Chiếc túi vải hứng trọn chiếc tổ rơi xuống, bảo đảm báu vật tự nhiên giữ nguyên hình chén nguyên vẹn, sạch sẽ và không rơi xuống vực sâu hay dòng nước biển bên dưới.

Các đại biểu tham dự hội nghị tổng kết và định hướng phát triển ngành nghề yến sào
Các đại biểu tham dự hội nghị tổng kết và định hướng phát triển ngành nghề yến sào

Tri thức bảo tồn tự nhiên của nghề khai thác yến sào Khánh Hòa

Điểm cốt lõi tạo nên sự trường tồn của nghề thủ công xứ Trầm nằm ở triết lý khai thác đi đôi với bảo tồn bền vững nguồn lợi tự nhiên. Người thợ yến Khánh Hòa luôn coi chim yến như ân nhân ban phát của cải, tuyệt đối không bao giờ tận diệt nguồn sống của loài chim quý.

Quy chuẩn thu hoạch nương theo chu kỳ sinh sản

Kỹ nghệ dân gian quy định nghiêm ngặt thời điểm mở hang khai thác dựa trên chu kỳ sinh học của chim yến. Mỗi năm, người ta chỉ tiến hành thu hoạch hai vụ chính để bảo đảm đàn yến luôn sinh sôi nảy nở. Vụ thứ nhất diễn ra vào khoảng tháng ba đến tháng tư âm lịch, khi chim yến vừa xây xong tổ nhưng chưa kịp đẻ trứng; chim yến sau khi mất tổ sẽ nhanh chóng xây lại tổ mới kịp thời đón mùa sinh sản.

Vụ thứ hai được tiến hành vào khoảng tháng tám âm lịch, chỉ thu hoạch khi chim non đã đủ lông cánh và tự bay đi tìm mồi ngoài biển khơi, để lại chiếc tổ trống. Tuyệt đối không bao giờ người thợ gỡ tổ khi bên trong còn trứng hoặc chim non đang nuôi dưỡng. Quy chuẩn đạo đức nghề nghiệp nghiêm ngặt này đã giúp quần thể yến sào tự nhiên tại Khánh Hòa luôn duy trì được số lượng đàn lớn nhất và ổn định nhất cả nước suốt hàng trăm năm qua.

Nghệ thuật sơ chế và phân loại tổ yến thô

Tổ yến sau khi thu hoạch từ hang đảo được chuyển về đất liền để thực hiện quy trình sơ chế làm sạch hoàn toàn thủ công. Tùy thuộc vào thành phần khoáng chất của vách đá và vị trí hang động, người ta phân loại thành các dòng sản phẩm quý giá khác nhau như tổ yến huyết có màu đỏ thẫm do hấp thụ vi khoáng sắt tự nhiên từ đá hoa cương, yến hồng màu cam vàng thanh nhã và yến quang màu trắng ngà mịn màng.

Công đoạn làm sạch đòi hỏi sự tỉ mỉ phi thường của những người phụ nữ khéo tay. Người thợ sơ chế ngồi bên thau nước tinh khiết, dùng nhíp chuyên dụng gắp từng sợi lông tơ li ti và hạt cát nhỏ bám trên từng phiến yến mà không làm gãy nát cấu trúc sợi liên kết. Từng chiếc tổ sau khi làm sạch được làm khô tự nhiên để giữ trọn vẹn hương vị tanh nhẹ đặc trưng và hàm lượng đạm cùng các acid amin quý báu của sản vật thiên nhiên ban tặng cho thương hiệu yến sào Khánh Hòa trứ danh.

Hạng mục đặc trưngQuy chuẩn kỹ thuật thủ côngGiá trị biểu đạt văn hóa
Giàn giáo tre tầm vôngBuộc dây thừng chắc chắn neo vào vách đáĐiểm tựa an toàn cho thợ yến giữa hang sâu
Sào gắp tổ chuyên dụngLàm từ tre già vót nhọn gắn túi vải lướiHái tổ nguyên vẹn và tránh rơi vỡ xuống vực
Đèn chiếu sáng hang đáĐèn pin chống nước và gương phản chiếuSoi rõ từng ngóc ngách trần hang tối tăm
Tổ yến huyết tự nhiênMàu đỏ thẫm do khoáng chất vách đá hấp thụBáu vật quý hiếm nhất của vùng biển Khánh Hòa
Tổ yến hồng và yến quangMàu vàng cam hoặc trắng ngà nguyên bảnNguồn dưỡng chất trân quý bồi bổ sức khỏe
Chu kỳ thu hoạch hai vụVụ một trước khi đẻ trứng vụ hai sau khi con bayBảo toàn tuyệt đối sự phát triển của đàn yến
Bàn sơ chế thủ côngNhíp chuyên dụng gắp sạch từng sợi lông tơGiữ trọn cấu trúc sợi yến dẻo dai tự nhiên
Nghi thức Lễ hội Yến sàoDâng hương tưởng niệm tiền nhân lập nghiệpGìn giữ đạo lý uống nước nhớ nguồn của xứ biển
Nghi thức dâng hương trang nghiêm tưởng niệm tiền nhân tại Lễ hội Yến sào Khánh Hòa
Nghi thức dâng hương trang nghiêm tưởng niệm tiền nhân tại Lễ hội Yến sào Khánh Hòa

Giá trị văn hóa tâm linh của nghề khai thác yến sào Khánh Hòa

Vượt lên giá trị của một sản phẩm hàng hóa đơn thuần, nghề khai thác yến sào đã hòa quyện vào tâm thức cộng đồng, bồi đắp nên đời sống tín ngưỡng tâm linh đặc sắc của cư dân miền biển đảo. Sự tôn kính thiên nhiên và đạo lý tri ân tiền nhân là sợi chỉ đỏ xuyên suốt bao thế hệ.

Nghi lễ cúng Tổ nghề tri ân biển cả

Hằng năm, vào ngày mùng mười tháng năm âm lịch, cộng đồng thợ yến và nhân dân địa phương lại tưng bừng tổ chức Lễ hội Yến sào Khánh Hòa tại đền thờ Tổ nghề trên đảo Hòn Nội. Đây là dịp trang trọng để con cháu dâng nén hương thơm tưởng niệm Thủy tổ Lê Văn Đạt, Đảo chủ Thánh mẫu Lê Thị Huyền Trâm cùng các bậc tiền bối đã hy sinh xương máu vì sự nghiệp giữ gìn đảo yến.

Trong không khí trang nghiêm rộn ràng cờ hoa, lễ rước bài vị Thủy tổ từ biển vào đền thờ và các nghi thức tế lễ cổ truyền được cử hành với sự tham gia của hàng nghìn người dân làng biển. Mùi hương thơm thanh khiết của nén nhang trầm hòa quyện cùng làn gió biển mặn mòi, làm sáng rỡ thêm câu ca dao tự hào về vùng đất quê hương giàu đẹp với báu vật ngàn năm kề cạnh sản vật trầm hương Khánh Hòa nổi tiếng.

Sức sống đương đại và định hướng bảo tồn di sản

Trong dòng chảy phát triển kinh tế biển hiện đại, việc bảo tồn nguồn gien loài yến đảo và gìn giữ kỹ nghệ khai thác thủ công truyền thống tiếp tục được tỉnh Khánh Hòa đặc biệt chú trọng. Các nhà khoa học và chuyên gia địa phương đã không ngừng nghiên cứu áp dụng các giải pháp kỹ thuật sinh thái như tạo nguồn thức ăn tự nhiên, cải tạo vi khí hậu trong hang đá và bảo vệ môi trường biển đảo khỏi ô nhiễm.

Nhờ những chính sách quản lý khoa học kết hợp tri thức dân gian, đàn yến tự nhiên tại Khánh Hòa không ngừng phát triển, đưa địa phương trở thành thủ phủ yến sào lớn nhất và uy tín nhất cả nước. Song song với sản xuất, các tour du lịch trải nghiệm đảo yến sinh thái đang thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế đến chiêm ngưỡng những vách đá hùng vĩ và tìm hiểu nét đẹp văn hóa độc đáo của người thợ giữ đảo.

Trải qua bao thăng trầm và thử thách của thời gian, tinh thần quả cảm, lòng yêu nghề và đạo lý sống hài hòa cùng biển mẹ của những người thợ yến vẫn luôn tỏa sáng rạng ngời. Được lưu giữ và lan tỏa trên hệ thống thông tin di sản của cổng thông tin Khánh Hòa NSSC, những giá trị văn hóa độc bản của nghề khai thác yến sào Khánh Hòa sẽ mãi là niềm tự hào kiêu hãnh, góp phần khẳng định vị thế di sản biển đảo trường tồn của Tổ quốc Việt Nam.

Chia sẻ:
KC

NSSC Khánh Hòa

khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Khánh Hòa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất