Bỏ qua đến nội dung

Vịnh Cam Ranh - Vùng vịnh nước sâu kín gió và tuyệt tác bán đảo tự nhiên

Được bao bọc bởi hệ thống đồi núi ven bờ và dải bán đảo vươn dài ở phía đông nam tỉnh Khánh Hòa, vịnh Cam Ranh nổi danh trên hải đồ quốc tế như một trong những vũng vịnh nước sâu tự nhiên kín gió hoàn hảo bậc nhất thế giới. Quần thể này hội tụ giá trị địa chiến lược hàng hải cùng vẻ đẹp nguyên sơ của cụm đảo ven bờ.

NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh mặt nước xanh thẳm cùng làng chài và lồng bè nuôi thủy sản giữa lòng vịnh Cam Ranh

Từ trên đỉnh đèo Cù Hin phóng tầm mắt về hướng nam qua dải cát trắng Bãi Dài trải dọc theo bờ biển đại dương, vịnh Cam Ranh hiện ra như một tấm gương khổng lồ màu xanh lam thẫm nằm tĩnh lặng giữa vòng tay che chở của những dãy núi đá hoa cương. Không gian mặt nước rộng gần một trăm ki-lô-mét vuông nơi đây là điểm giao hòa kỳ thú giữa cấu trúc địa mạo vũng vịnh hai tầng và nếp sống văn hóa biển đảo lâu đời.

Địa thế vũng vịnh hai tầng và kiến tạo của vịnh Cam Ranh

Tọa lạc ở khu vực phía nam tỉnh Khánh Hòa, cách trung tâm đô thị Nha Trang khoảng bốn mươi lăm cây số về phía nam và nằm giữa hai thủy vực nổi tiếng là vịnh Nha Trang ở phía bắc cùng vịnh Vĩnh Hy ở phía nam, vịnh Cam Ranh từ lâu đã được các nhà hải dương học thế giới đánh giá là một trong ba cảng biển tự nhiên hoàn hảo nhất hành tinh. Cùng với vịnh Vân Phong ở cực bắc của tỉnh, vùng vịnh này tạo thành hệ thống vũng vịnh nước sâu chiến lược bậc nhất vùng duyên hải Nam Trung Bộ.

Bán đảo Cam Ranh và hai cửa biển tự nhiên

Về mặt kiến tạo địa chất và địa mạo bờ biển, toàn bộ cấu trúc khép kín của vùng vịnh được hình thành từ sự vươn dài của một nhánh núi thuộc dãy Hoàng Ngưu chạy dọc theo hướng bắc - nam kết hợp với quá trình bồi tụ cồn cát biển kỷ Đệ Tứ để tạo nên bán đảo Cam Ranh ở phía đông. Bán đảo này kéo dài gần ba mươi cây số như một cánh tay khổng lồ vươn từ đèo Cù Hin xuống tận mũi Hòn Lan, kết hợp với các khối núi Hòn Rồng, núi Chúa ở bờ tây và bán đảo Bình Lập ở phía nam để bao bọc lấy vùng nước nội thủy rộng khoảng 98 ki-lô-mét vuông.

Điểm đặc sắc nhất trong cấu trúc hình thái học của vịnh Cam Ranh là địa thế vũng vịnh hai tầng (vịnh trong và vịnh ngoài) được ngăn cách tự nhiên bởi mũi đá Hòn Chút của bán đảo và sự án ngữ của đảo Bình Ba ngay trước cửa biển. Nhờ có đảo Bình Ba nằm chắn chính diện ở phía đông nam như một bức bình phong đá hoa cương khổng lồ giữa trùng khơi, luồng thông ra Biển Đông của vịnh được chia thành hai cửa biển tự nhiên gọi là cửa Lớn và cửa Bé. Cửa Lớn nằm giữa mũi Hòn Lan và đảo Bình Ba có chiều rộng khoảng bốn cây số với độ sâu trên hai mươi lăm mét; trong khi cửa Bé nằm giữa phía nam đảo Bình Ba và mũi Đông Ba (đảo Bình Hưng) là một eo biển hẹp có vách đá dựng đứng.

Độ sâu luồng lạch và vị thế cảng nước sâu

Khác với phần lớn các vũng vịnh ven bờ thường bị bồi lấp bởi phù sa của các hệ thống sông lớn, vịnh Cam Ranh hầu như không có sông lớn đổ trực tiếp lượng bùn cát vào lòng vịnh ngoài một vài suối ngắn từ sườn núi phía tây. Nhờ địa chất đáy vịnh cấu tạo từ nền đá gốc granit hạ thấp kết hợp với lớp trầm tích cát pha vỏ sinh vật biển ổn định, vùng vịnh duy trì được độ sâu tự nhiên lý tưởng từ mười hai đến hai mươi lăm mét trong lòng vịnh nội thủy và đạt tới hơn ba mươi mét tại khu vực luồng cửa Lớn và cửa Bé.

Với diện tích mặt nước mênh mông được bao bọc kín đáo bởi những dãy núi cao từ ba trăm đến hơn sáu trăm mét, cảng nước sâu Cam Ranh (gồm cụm cảng Ba Ngòi và khu vực quân cảng) hoàn toàn miễn nhiễm trước sóng lừng đại dương và che chắn an toàn cho hàng trăm tàu biển trọng tải từ một trăm nghìn đến hai trăm nghìn tấn neo đậu cùng lúc. Phía bắc của vịnh còn nối thông trực tiếp với đầm Thủy Triều qua eo lạch hẹp Thủy Triều, tạo nên chỉnh thể thủy vực đầm - vịnh liên hoàn kéo dài hơn ba mươi cây số dọc bờ biển.

Phân khu địa mạo trong vịnhVị trí không gian địa lýThông số tự nhiên và cấu tạo địa chấtVai trò chiến lược và giá trị di sản
Bán đảo Cam Ranh và Bãi DàiDải đất và núi đá bao bọc toàn bộ phía đông bắc và phía đông vịnhDài gần 30km, kết hợp núi Cù Hin, núi Hòn Rồng và đồi cát trắngBức tường chắn sóng tự nhiên bảo vệ lòng vịnh nội thủy khỏi bão biển
Lòng vịnh nội thủy (Cảng Ba Ngòi)Vùng nước trung tâm phía trong mũi Hòn Chút và bán đảoRộng hơn 60km², độ sâu phổ biến 12m - 22m, đáy cát bùn ổn địnhTrung tâm của cảng nước sâu Cam Ranh, giao thương hàng hải quốc tế
Luồng Cửa Lớn và Cửa BéHai lối thông ra Biển Đông ở hai phía bắc và nam đảo Bình BaCửa Lớn rộng 4km sâu 25m - 32m; Cửa Bé hẹp và sâu sát vách đáCửa ngõ hàng hải huyết mạch kết nối vịnh với tuyến đường biển quốc tế
Cụm đảo Bình Ba - Bình HưngÁn ngữ phía đông nam cửa vịnh thuộc xã Cam BìnhĐảo đá hoa cương nguyên sinh, nhiều ghềnh đá và bãi cát san hôLá chắn tiền tiêu của vịnh và trung tâm nuôi tôm hùm lồng truyền thống
Đầm Thủy TriềuNối thông phía bắc vịnh Cam Ranh kéo dài lên huyện Cam LâmĐầm nước mặn - lợ dài hơn 18km, rộng 2.500ha, nước êm sóng lặngVùng sinh thái rừng ngập mặn và nuôi trồng thủy sản đặc hữu bản địa
Ghềnh đá hoa cương tự nhiên và làn nước trong vắt nhìn ra dãy núi bao bọc vịnh Cam Ranh
Ghềnh đá hoa cương tự nhiên và làn nước trong vắt nhìn ra dãy núi bao bọc vịnh Cam Ranh

Chế độ thủy văn, khí hậu và hệ sinh thái vịnh Cam Ranh

Nhờ cấu trúc địa hình vũng vịnh khép kín hai tầng kết hợp với tiểu vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa ít bão của tỉnh Khánh Hòa, vịnh Cam Ranh sở hữu chế độ thủy văn ổn định bậc nhất trên toàn dải bờ biển Việt Nam. Sự giao thoa giữa dòng nước đại dương giàu oxy đi qua cửa vịnh và vùng nước tĩnh lặng trong đầm nội thủy đã kiến tạo nên một hệ sinh thái biển vô cùng trù phú.

Thủy vực lặng sóng và độ mặn nước biển cao

Khu vực thành phố Cam Ranh và huyện Cam Lâm có nền khí hậu ôn hòa với hơn 2.600 đến 2.800 giờ nắng mỗi năm, nhiệt độ trung bình năm dao động quanh mức 26 đến 27 độ C. Do không có hệ thống sông lớn đổ nước ngọt trực tiếp vào lòng vịnh, độ mặn của nước biển trong vịnh Cam Ranh và đầm Thủy Triều luôn duy trì ở mức cao và rất ổn định quanh năm (từ 33 đến 34,5 phần nghìn), đồng thời độ trong suốt của cột nước tại vùng vịnh ngoài đạt tới mười đến mười lăm mét.

Chế độ thủy triều trong vịnh mang đặc trưng của nhật triều không đều với biên độ triều trung bình từ một đến hai mét, tạo ra dòng chảy trao đổi nước điều hòa mỗi ngày giữa Biển Đông với vùng vịnh trong qua cửa Lớn và cửa Bé. Chính dòng chảy thủy triều tuần hoàn liên tục qua các eo đá hẹp quanh đảo Bình Ba, đảo Bình Hưng và bán đảo Bình Lập đã cung cấp nguồn oxy hòa tan dồi dào cùng nguồn thức ăn phù du tự nhiên, trong khi bức tường núi đá xung quanh lại triệt tiêu hoàn toàn sức công phá của sóng lớn ngoài khơi.

Quần xã san hô và nguồn lợi thủy sản quý

Dưới làn nước xanh ngọc bích dọc theo chân các ghềnh đá hoa cương của bán đảo Cam Lập, đảo Bình Ba và đảo Bình Hưng là hệ thống các dải rạn san hô ven bờ cùng thảm cỏ biển tự nhiên phát triển phong phú. Các tập đoàn san hô cành, san hô khối và san hô bàn phân bố ở độ sâu từ hai đến mười hai mét, tạo thành nơi cư ngụ, sinh sản và kiếm ăn của hàng trăm loài cá rạn, nhuyễn thể hai mảnh vỏ và giáp xác biển có giá trị sinh học cao.

Đặc biệt, điều kiện thủy lý - thủy hóa độc nhất vô nhị của vịnh Cam Ranh và đầm Thủy Triều đã sản sinh ra những nguồn lợi thủy sản đặc hữu nổi tiếng từ hàng trăm năm qua. Trong vùng đầm Thủy Triều và lòng vịnh trong, lớp đáy cát pha bùn giàu khoáng chất là môi trường sống của loài sò huyết Thủy Triều và ốc hương tự nhiên có thịt dày, vị ngọt đậm đà. Ở khu vực vịnh ngoài quanh các rạn đá ngầm sâu và dòng hải lưu mát lành tại cửa vịnh lại là bãi giống tự nhiên lớn nhất cả nước của loài tôm hùm bông, tôm hùm xanh cùng các loài cá mú, cá bớp, tạo nền tảng sinh thái vững chắc cho nghề nuôi biển truyền thống của ngư dân địa phương.

Quần thể đảo Tứ Bình và danh thắng quanh vịnh Cam Ranh

Không chỉ mang tầm vóc của một thương cảng và quân cảng chiến lược, vịnh Cam Ranh còn được thiên nhiên ban tặng một quần thể thắng cảnh biển đảo nguyên sơ được mệnh danh là Tứ Bình (gồm Bình Ba, Bình Hưng, Bình Lập và Bình Tiên). Sự kết hợp giữa những đảo đá hoa cương kỳ vĩ ngoài cửa vịnh, các bán đảo biệt lập và dải đầm phá thanh bình đã tạo nên bức tranh sơn thủy đa tầng hiếm có.

Đảo Bình Ba và đảo Bình Hưng nơi cửa vịnh

Nằm ở vị trí tiền tiêu chắn ngang cửa vịnh thuộc địa phận xã đảo Cam Bình là hai hòn đảo đảo Bình Ba và đảo Bình Hưng. Đảo Bình Ba có diện tích khoảng trên ba ki-lô-mét vuông với địa hình đồi núi đá dốc đứng ở phía đông đón gió biển và thoải dần về phía tây hướng vào lòng vịnh. Trên đảo hội tụ những bãi biển tự nhiên mang vẻ đẹp đối lập kỳ thú gồm Bãi Nồm nằm lọt giữa hai dãy núi đá với bờ cát trắng mịn và sóng êm; Bãi Chướng ở phía đông nơi đón ánh bình minh đầu tiên trên nền đá san hô cổ; cùng Bãi Nhà Cũ nổi tiếng với làn nước chuyển sắc ba màu và những rặng san hô lộ thiên khi thủy triều rút.

Nằm chếch về phía nam cửa Bé, ngay dưới chân cung đường đèo ven biển nối từ Cam Ranh đi Vĩnh Hy là đảo Bình Hưng (còn được cư dân bản địa gọi là hòn Chút hay hòn Tý). Tuy diện tích nhỏ hơn một ki-lô-mét vuông, đảo Bình Hưng lại gây ấn tượng mạnh mẽ bởi ngọn hải đăng Hòn Chút xây dựng từ năm 1988 trên đỉnh đồi đá và chuỗi bãi tắm hoang sơ như Bãi Kinh, Bãi Nước Ngọt, Bãi Đá Trứng. Độc đáo nhất tại đây là Bãi Đá Trứng với hàng nghìn tảng đá hoa cương tròn nhẵn khổng lồ nằm xếp lớp bên bờ sóng suốt hàng triệu năm phong hóa địa chất, cùng Bãi Nước Ngọt nơi dòng suối ngọt từ trong rừng núi Chúa chảy ra tiếp giáp trực tiếp với nước biển mặn.

Bán đảo Bình Lập, Bình Tiên và đầm Thủy Triều

Đối diện với hai hòn đảo ngoài cửa biển là không gian tĩnh lặng của bán đảo Bình Lập và vùng biển Bình Tiên nằm bám theo sườn đông của khối núi Chúa hùng vĩ. Bán đảo Bình Lập (thuộc xã Cam Lập) vốn là một dải núi đá vươn sâu vào lòng vịnh Cam Ranh, được che chắn bởi năm ngọn núi lớn tạo thành các vũng biển nhỏ khép kín hoàn toàn với sóng gió bên ngoài:

  • Cụm bãi biển Bình Châu, Bãi Ngang và Bãi Rạn tại Bình Lập: Những dải cát trắng mịn như pha lê uốn lượn quanh các khối đá granit màu hồng xám, nơi mặt nước biển phẳng lặng như mặt hồ và trong suốt đến mức nhìn thấu đáy cát.
  • Vòng cung biển Bình Tiên ở ranh giới phía nam: Nằm tiếp giáp giữa vùng vịnh Cam Ranh và rìa bắc khối núi Chúa, Bình Tiên sở hữu bãi biển hình cánh cung được bao bọc bởi rừng thông xanh mát, núi đá vôi và dòng suối nước ngọt đổ từ đỉnh núi xuống biển.
  • Không gian đầm Thủy Triều và vùng cát trắng Cam Lâm: Ở phía bắc vịnh, đầm Thủy Triều trải dài êm ả song song với dải Bãi Dài trên bán đảo Cam Ranh, kết nối với vùng đất trù phú trồng giống xoài Cam Lâm Khánh Hòa cổ truyền nằm dọc hai bên bờ đầm.
Danh thắng trong quần thểThuộc tính địa lý và vị tríĐiểm nhấn địa mạo và cảnh quan đặc trưngGiá trị sinh thái và văn hóa bản địa
Đảo Bình BaXã Cam Bình, án ngữ chính diện cửa vịnh Cam RanhDiện tích hơn 3km², nổi bật với Bãi Nồm, Bãi Chướng, Bãi Nhà Cũ và Hòn RùaThủ phủ của nghề nuôi tôm hùm lồng và hệ thống lô cốt cổ trên đỉnh núi
Đảo Bình HưngXã Cam Bình, nằm sát chân đèo đường biển phía nam cửa BéHải đăng Hòn Chút, Bãi Đá Trứng granit tròn nhẵn và Bãi Nước NgọtLàng chài cổ trên đảo giữ nguyên nếp nhà san sát hướng ra bến thuyền
Bán đảo Bình LậpXã Cam Lập, bán đảo nhô vào mặt nam của lòng vịnhBãi Bình Châu, Bãi Rạn, Bãi Lao với ghềnh đá chồng và nước xanh ngọcVùng biển khuất gió quanh năm, bảo tồn các rạn san hô ven bờ nguyên sơ
Bãi biển Bình TiênĐiểm cực nam cụm Tứ Bình, giáp ranh khối núi ChúaBãi cát trắng hình trăng khuyết nằm giữa ba mặt núi đá và suối rừngĐiểm chuyển tiếp sinh thái giữa vịnh Cam Ranh và sinh quyển Núi Chúa
Bãi tắm nước xanh ngọc bích cùng thuyền thúng và ghềnh đá ven đảo Bình Ba thuộc vịnh Cam Ranh
Bãi tắm nước xanh ngọc bích cùng thuyền thúng và ghềnh đá ven đảo Bình Ba thuộc vịnh Cam Ranh

Dấu ấn lịch sử hàng hải và văn hóa biển vịnh Cam Ranh

Song hành cùng vẻ đẹp thiên nhiên kỳ vĩ, vịnh Cam Ranh còn là một bảo tàng lịch sử sống động lưu giữ dấu tích cư trú của người Việt cổ từ hàng nghìn năm trước cho đến những trang sử bảo vệ chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc. Đời sống văn hóa của cư dân quanh vịnh là sự kết tinh giữa bản lĩnh chinh phục biển khơi và truyền thống nhân nghĩa sâu sắc.

Từ di chỉ Xóm Cồn đến thương cảng Ba Ngòi

Các cuộc khai quật khảo cổ học tại khu vực ven vịnh và trên các đảo thuộc Cam Ranh đã phát hiện hệ thống di chỉ tiền sử vô cùng giá trị như di chỉ Xóm Cồn (phường Cam Linh), di chỉ Hòa Diêm (xã Cam Thịnh Đông) và di chỉ Bình Ba, qua đó xác lập nên nền văn hóa Xóm Cồn có niên đại cách ngày nay từ 3.000 đến 4.000 năm. Những tầng văn hóa dày đặc vỏ sò điệp biển, rìu đá mài, bàn nghiền đá, đồ gốm trang trí hoa văn chấm giải và khuyên tai vỏ ốc biển tại vịnh Cam Ranh đã minh chứng rằng ngay từ thời kỳ sơ kỳ kim khí, những cư dân hải đảo cổ đại tại đây đã đạt tới trình độ cao trong nghề khai thác biển và giao thương hàng hải.

Bước sang thời kỳ lịch sử phong kiến Việt Nam, tiếp nối công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần và quá trình củng cố phòng thủ vùng đất phía nam gắn với thành cổ Diên Khánh Khánh Hòa, vị thế biển sâu hiểm yếu của vùng vịnh luôn được coi là pháo đài trọng yếu trấn giữ mặt biển Đông. Đầu thế kỷ hai mươi, thương cảng Ba Ngòi bên bờ tây vịnh được xây dựng năm 1924 đã mở ra giao thương sầm uất. Ngày nay, vùng vịnh và bán đảo Cam Ranh còn gắn liền với lịch sử bảo vệ chủ quyền tại quần đảo Trường Sa tỉnh Khánh Hòa trong lịch sử bảo vệ chủ quyền biển đảo Việt Nam. Ngay trên dải cát phía bắc bán đảo Cam Ranh, công trình Khu tưởng niệm chiến sĩ Gạc Ma đã được dựng lên trang nghiêm để tri ân anh hùng liệt sĩ Trần Văn Phương cùng sáu mươi tư chiến sĩ hải quân đã anh dũng hy sinh bảo vệ biển đảo quê hương vì hòa bình.

Nghề nuôi tôm hùm lồng và tín ngưỡng vạn chài

Trải qua hàng thế kỷ định cư bên bờ sóng của những ngư dân từ vùng Ngũ Quảng vào lập nghiệp trên đảo Bình Ba, đảo Bình Hưng và dọc bờ vịnh Ba Ngòi, Cam Lập, một nền văn hóa biển đảo đặc sắc đã được hình thành và lưu truyền bền vững. Tận dụng nguồn nước biển trong sạch có độ mặn ổn định và dòng chảy giàu oxy trong lòng vịnh, cư dân địa phương đã phát triển nghề nuôi tôm hùm lồng bè trên biển trở thành thương hiệu tôm hùm Bình Ba trứ danh khắp cả nước. Bên cạnh đó, các hòn đảo đá ngoài cửa vịnh còn nằm trong vùng phân bố tự nhiên của loài chim yến hàng, gắn liền với giá trị di sản của yến sào Khánh Hòa và truyền thống của nghề khai thác yến sào Khánh Hòa, trong khi trên đất liền ven vịnh lại lưu giữ hương vị dân dã của thức quà bánh xoài Cam Ranh.

Trong đời sống tinh thần của các làng chài quanh vịnh Cam Ranh, hệ thống đình làng, lăng Ông Nam Hải và miếu Bà Thiên Y A Na trên đảo Bình Ba, Bình Hưng luôn là tâm điểm cố kết cộng đồng. Hàng năm, ngư dân trên các đảo và ven vịnh đều thành kính tổ chức nghi lễ tế thần Nam Hải, hát bả trạo và rước sắc thần trên biển theo đúng nghi thức cổ truyền của lễ hội Cầu ngư Khánh Hòa, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn và khát vọng chung sống hài hòa với đại dương. Để lưu trữ hệ thống tri thức chuẩn xác về các di sản biển đảo này, chuyên trang Khánh Hòa NSSC đóng vai trò là cổng dữ liệu văn hóa bản địa cung cấp bức tranh toàn cảnh về thiên nhiên và lịch sử địa phương.

Hội tụ đầy đủ những ưu thế kiệt xuất của một vùng thủy vực nước sâu kín gió được bán đảo Cam Ranh che chắn, vẻ đẹp nguyên sơ của cụm đảo Tứ Bình cùng chiều sâu lịch sử hàng nghìn năm từ văn hóa Xóm Cồn đến truyền thống giữ biển hào hùng, vịnh Cam Ranh thực sự là viên ngọc quý giá của vùng biển tỉnh Khánh Hòa và cả nước. Sự kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế hàng hải, bảo tồn hệ sinh thái san hô ven đảo và gìn giữ bản sắc văn hóa vạn chài sẽ tiếp tục khẳng định vị thế trường tồn của danh thắng tự nhiên tầm cỡ quốc tế này.

Chia sẻ:
KC

NSSC Khánh Hòa

khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Khánh Hòa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất