Đảo Hòn Mun Nha Trang - Vẻ đẹp ghềnh đá đen tuyền và khu bảo tồn biển đầu tiên của Việt Nam
NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Giữa nơi giao nhau của luồng hải lưu ấm xích đạo và các mạch nước trồi tầng sâu giàu khoáng chất trên Biển Đông, đảo Hòn Mun Nha Trang vươn lên với những khối đá trầm tích núi lửa sẫm màu đối lập hoàn toàn với sắc nước xanh lam trong vắt. Không chỉ sở hữu các hang động đá đen nơi đàn chim yến đảo tìm về xây tổ mỗi độ xuân sang, vùng biển quanh đảo còn lưu giữ một bảo tàng san hô ngầm kỳ vĩ dưới lòng đại dương.
Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất của đảo Hòn Mun Nha Trang
Nằm ở rìa phía đông nam của quần thể vịnh Nha Trang, đảo Hòn Mun Nha Trang đóng vai trò là cột mốc tiền tiêu tiếp giáp trực tiếp với vùng biển khơi sâu thẳm. Khác biệt với cấu tạo đá hoa cương màu hồng xám phổ biến ở các đảo nội vịnh, hòn đảo này mang trong mình dấu ấn kiến tạo địa chất độc bản của những tầng đá đen huyền bí.
Tọa độ cửa ngõ phía đông nam từ cảng Cầu Đá
Về mặt vị trí hành chính và hàng hải, hòn đảo thuộc địa phận phường Vĩnh Nguyên, nằm cách cảng Cầu Đá khoảng mười cây số (tương đương hơn năm hải lý) về phía đông nam. Phía bắc và tây bắc của đảo hướng về cụm đảo Hòn Một, Hòn Tằm và phần đuôi phía nam của đảo lớn Hòn Tre, trong khi phía đông và phía nam mở thẳng ra Biển Đông cùng cụm đảo Hòn Noc, Hòn Vung, Hòn Cau và đảo Yến.
Trong tổng thể quy hoạch Khu bảo tồn biển Hòn Mun rộng khoảng 160 km2 (bao gồm khoảng 38 km2 diện tích mặt đất của các đảo và 122 km2 diện tích vùng mặt nước bao quanh), hòn đảo giữ vị trí hạt nhân quan trọng bậc nhất. Nhờ nằm tách biệt khỏi các cửa sông lớn trên đất liền như cửa sông Cái và sông Quán Trường, vùng nước quanh đảo hầu như không chịu ảnh hưởng của hiện tượng lắng đọng bùn phù sa mùa mưa lũ, giữ được độ trong suốt tự nhiên từ mười lăm đến hai mươi lăm mét suốt nhiều tháng trong năm.
Cấu trúc vách đá đen gỗ mun và hang động biển
Nguồn gốc tên gọi dân gian của đảo xuất phát trực tiếp từ đặc điểm thạch học hiếm gặp ở khu vực mũi phía đông nam. Trong khi phần lớn các đảo ven bờ Nam Trung Bộ như danh thắng Hòn Chồng Nha Trang được cấu tạo từ đá granit sáng màu, thì sườn đông và đông nam của đảo lại nổi bật với những dải vách đá đen gỗ mun xếp chồng lên nhau thành từng khối trụ và phiến đá sắc cạnh dựng đứng cao hàng chục mét.
Theo các khảo cứu địa chất biển, những khối đá đen nhánh như gỗ mun này là sản phẩm của hoạt động phun trào và xâm nhập magma cổ đại kết hợp với quá trình biến chất nhiệt dịch giàu khoáng vật sắt và magie. Trải qua hàng vạn năm chịu sự va đập trực diện của sóng lừng đại dương và quá trình phong hóa muối biển, các đứt gãy kiến tạo dọc theo sườn đá đen đã bị khoét sâu tạo thành hệ thống hang hàm ếch, khe nứt thẳng đứng và các vòm đá ngầm kỳ hiểm. Sắc đen tuyền của vách đá khi phản chiếu dưới ánh nắng nhiệt đới rực rỡ tạo nên sự tương phản thị giác mạnh mẽ với bọt sóng trắng xóa và màu nước biển xanh ngọc bích dưới chân ghềnh.
| Thông số địa lý và sinh thái | Số liệu và đặc điểm khảo sát chuẩn xác | Ý nghĩa khoa học và giá trị di sản tự nhiên |
|---|---|---|
| Vị trí tọa độ hàng hải | Phía đông nam vịnh Nha Trang, cách cảng Cầu Đá khoảng 10 km | Cửa ngõ giao thoa trực tiếp giữa vùng nước nội vịnh và dòng hải lưu khơi xa Biển Đông |
| Quy mô Khu bảo tồn biển | Tổng diện tích khoảng 160 km2 (38 km2 mặt đất đảo và 122 km2 mặt nước) | Khu bảo tồn biển Hòn Mun là khu bảo tồn biển đầu tiên của Việt Nam được xác lập năm 2001 |
| Đặc trưng thạch học | Hệ thống vách đá đen gỗ mun ở sườn đông nam cùng hang đá vách dựng | Cấu tạo địa chất hiếm gặp tại vùng biển miền Trung, tạo sinh cảnh cho chim yến đảo làm tổ |
| Độ đa dạng san hô | Khoảng 340 đến 350 loài rạn san hô cứng và san hô mềm thuộc 60 giống | Chiếm hơn 40% tổng số loài san hô tạo rạn trên thế giới, được WWF xếp hạng trọng điểm |
| Quần xã sinh vật biển | Khoảng 1.500 đến 2.000 loài sinh vật đáy nhiệt đới và cá rạn san hô | Vùng ương dưỡng ấu trùng sinh vật biển tự nhiên cung cấp nguồn giống cho cả vùng vịnh |

Hình 1 - Quần xã san hô nhiệt đới phát triển rực rỡ dưới làn nước trong xanh của vùng biển đảo Hòn Mun Nha Trang.
Chế độ hải dương học và hệ sinh thái đảo Hòn Mun Nha Trang
Được Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF) đánh giá là vùng biển có mức độ đa dạng sinh học biển phong phú hàng đầu tại Việt Nam, đảo Hòn Mun Nha Trang hội tụ những điều kiện hải dương học lý tưởng để phát triển các quần xã sinh vật nhiệt đới. Mối tương tác chặt chẽ giữa dòng chảy đại dương, địa hình đáy biển và ánh sáng mặt trời đã nuôi dưỡng một cấu trúc sinh thái ngầm hoàn chỉnh.
Sự giao thoa kỳ diệu của hai dòng hải lưu nóng lạnh
Yếu tố cốt lõi tạo nên sự trù phú khác biệt của vùng biển quanh đảo chính là cơ chế vận động của dòng hải lưu nóng lạnh theo mùa trên Biển Đông. Do nằm nhô hẳn ra phía rìa ngoài của vịnh, vùng nước quanh đảo đón nhận trực tiếp dòng hải lưu nóng di chuyển từ vùng biển xích đạo phía nam lên kết hợp với dòng chảy tầng mặt theo gió mùa và hiện tượng nước trồi lạnh từ sườn lục địa sâu ngoài khơi Khánh Hòa - Ninh Thuận.
Sự gặp gỡ và pha trộn giữa hai khối nước có nhiệt độ, độ mặn cùng hàm lượng muối khoáng khác nhau đã mang lại nguồn thức ăn phù du (plankton) vô cùng dồi dào, đồng thời giữ cho nhiệt độ nước biển tầng mặt dao động ổn định ở ngưỡng 25 đến 28 độ C. Dòng chảy liên tục quanh chân đảo đóng vai trò như một hệ thống tuần hoàn tự nhiên cung cấp oxy hòa tan, rửa trôi các hạt trầm tích lơ lửng trên bề mặt polyp san hô và phát tán ấu trùng san hô đi khắp các rạn đá lân cận trong vịnh.
Quần xã ba trăm năm mươi loài san hô tạo rạn
Các dữ liệu nghiên cứu chuyên sâu được thực hiện bởi đội ngũ nhà khoa học tại Viện Hải dương học Nha Trang, nơi kế thừa di sản nghiên cứu khoa học tự nhiên từ thời bác sĩ Alexandre Yersin, cho thấy trên tổng số khoảng tám trăm loài san hô cứng đã biết trên thế giới thì vùng biển quanh đảo đã ghi nhận tới hơn 340 loài rạn san hô cứng cùng hàng chục loài san hô mềm, san hô sừng và thủy tức san hô.
Hệ thống rạn san hô tại đây phát triển theo cấu trúc rạn viền bờ (fringing reef) ôm sát quanh chu vi đảo từ độ sâu một mét ngay dưới mực thủy triều thấp xuống đến độ sâu hai mươi lăm, ba mươi mét. Ở tầng nước nông từ một đến tám mét, nơi ánh sáng mặt trời chiếu rọi mạnh mẽ, các tập đoàn san hô cành Acropora, san hô bàn Montipora, san hô súp lơ Pocillopora và san hô lỗ đỉnh Stylophora vươn nhánh đan dày như những cánh rừng nhiệt đới dưới đáy nước. Khi xuống tới độ sâu từ mười đến hai mươi lăm mét dọc các vách đá ngầm, quần xã chuyển sang ưu thế của các khối san hô Porites khổng lồ có tuổi đời hàng trăm năm, san hô não Platygyra, san hô nấm Fungia cùng những dải san hô mềm Alcyonacea, quạt biển Gorgonia và hải miên (bọt biển) rực rỡ sắc cam, tím, vàng.
Thế giới sinh vật đáy nhiệt đới và cá rạn san hô
Dưới tán che chở của những khu rừng san hô đa tầng là nơi cư ngụ, kiếm ăn và sinh sản của khoảng 1.500 đến 2.000 loài sinh vật đáy nhiệt đới và cá biển. Nhóm cá rạn san hô tại đây vô cùng phong phú với sự hiện diện của họ cá bướm (Chaetodontidae), cá thiên thần (Pomacanthidae), cá khoang cổ hải quỳ (Amphiprioninae), cá mó (Scaridae), cá đuối gai xanh, cá mú nghệ, cá hồng và cá nhồng biển. Trong đó, nhóm cá mó và cá dìa đóng vai trò sinh thái cực kỳ quan trọng khi liên tục gặm rong tảo bám trên bề mặt đá, giúp ấu trùng san hô mới có không gian bám trụ và phát triển.
Bên cạnh khu hệ cá, nhóm động vật không xương sống ở đáy biển quanh đảo cũng đa dạng không kém với hàng trăm loài nhuyễn thể hai mảnh vỏ và chân bụng như trai tai tượng khổng lồ (Tridacna), ốc đụn, ốc tù và (Charonia tritonis - loài thiên địch tự nhiên kiểm soát sao biển gai ăn san hô), cùng các loài giáp xác như tôm bác sĩ, tôm hùm đá, cua rạn và các loài da gai như cầu gai đen, sao biển xanh Linckia và hải삼. Sự cân bằng sinh học giữa các bậc dinh dưỡng trong chuỗi thức ăn đã biến vùng biển này thành ngân hàng gen biển quý giá, có mối liên kết sinh thái mật thiết với vùng biển vịnh Vĩnh Hy và khu dự trữ sinh quyển Vườn quốc gia Núi Chúa ở phía nam.
Phân khu chức năng và cảnh quan tự nhiên đảo Hòn Mun Nha Trang
Không gian địa hình của đảo Hòn Mun Nha Trang được phân hóa rõ rệt giữa phần đảo nổi phía trên mặt nước và phần thềm địa hình ngầm dưới đáy biển. Sự chuyển tiếp đột ngột từ những vách đá dựng đứng trên mặt đảo xuống các hẻm vực và hang động ngầm dưới sâu tạo nên bức tranh địa mạo biển đảo kỳ vĩ.
Địa hình vách đá dựng đứng và hang yến Hòn Mun
Phần nổi của đảo bao gồm hai khối núi đá chính nối liền với nhau qua một eo đất thấp hẹp ở giữa, tạo thành các vũng vịnh nhỏ kín gió ở sườn phía bắc và tây bắc, trong khi sườn phía đông và đông nam là những vách đá đen dựng đứng đón sóng lớn. Thảm thực vật trên sườn núi đá chủ yếu là hệ cây bụi chịu hạn, chịu mặn đặc trưng của đảo đá nhiệt đới như dứa biển, xương rồng, phong ba, bàng vuông và các loài dây leo bám chặt vào khe đá.
Đặc biệt, tại các vách đá đen hiểm trở phía đông nam của đảo tồn tại hệ thống hang yến Hòn Mun tự nhiên nằm sâu trong lòng núi đá sát mặt sóng. Do địa hình vách đá dựng đứng như tường thành, lòng hang có độ ẩm không khí cao và nguồn côn trùng bay trên mặt rừng đảo dồi dào, đàn chim yến hàng bản địa từ lâu đã chọn các vòm đá đen tại đây làm nơi quần tụ xây tổ mỗi mùa sinh sản. Những chiếc tổ yến kết tinh trên nền đá magma đen tuyền góp phần tạo nên giá trị danh tiếng của đặc sản yến sào Khánh Hòa nức tiếng khắp trong và ngoài nước.
Cấu trúc bậc thềm đáy biển và tường san hô ngầm
Nếu địa hình trên mặt đảo gây ấn tượng bởi sắc đen huyền bí của đá núi lửa, thì địa mạo dưới mặt nước quanh đảo lại mở ra một cấu trúc bậc thềm ngầm đa dạng theo từng hướng gió và dòng chảy:
- Sườn phía bắc và tây bắc (khu vực Bãi Chướng và Bãi Trước): Địa hình đáy biển thoải dần từ bờ cát trắng pha mảnh vụn san hô ra xa, độ sâu tăng chậm từ hai mét đến mười hai mét, sóng êm và nước lặng, là nơi tập trung các thảm san hô cành Acropora và san hô bàn mật độ dày đặc.
- Sườn phía nam và tây nam (khu vực Bãi Nam và Mũi Cáấu): Đáy biển chuyển sang dạng các bậc thềm đá ngầm xếp tầng ở độ sâu từ mười đến hai mươi lăm mét, nơi dòng chảy biển hoạt động mạnh mang theo nguồn dinh dưỡng cho các tập đoàn san hô mềm, quạt biển và đàn cá rạn kích thước lớn.
- Sườn phía đông và đông nam (chân vách đá đen): Địa hình rơi thẳng đứng tạo thành những bức tường đá ngầm (drop-off) sâu từ ba mươi đến hơn bốn mươi mét cùng hệ thống hang động ngầm dưới đáy biển ở độ sâu mười tám mét, nơi sinh sống của các loài sinh vật ưa bóng tối như tôm hùm, cá mú đá, hải quỳ phát quang và san hô đen.
Dấu ấn văn hóa biển và bảo tồn tại đảo Hòn Mun Nha Trang
Vượt lên trên giá trị của một thắng cảnh tự nhiên, đảo Hòn Mun Nha Trang còn là biểu tượng tiên phong cho tư duy bảo tồn di sản đại dương bền vững tại Việt Nam, đồng thời gắn kết chặt chẽ với đời sống văn hóa tâm linh của cộng đồng ngư dân và những người thợ giữ đảo.
Truyền thống nghề yến đảo và tín ngưỡng vạn chài cổ
Trong dòng chảy lịch sử văn hóa biển từ thời kỳ giao thoa văn hóa Chăm Pa cổ tại Tháp Bà Ponagar Nha Trang đến các làng chài cổ ven vịnh, vùng biển quanh Hòn Mun luôn là ngư trường truyền thống và không gian tâm linh thiêng liêng của cư dân miền biển. Những người thợ làm nghề khai thác yến sào Khánh Hòa khi vượt sóng ra canh giữ và thu hoạch tổ yến trên các hang đá đen đều tuân thủ nghiêm ngặt những quy ước truyền thống nhằm bảo vệ đàn chim bố mẹ và chim non, đồng thời thành kính tưởng nhớ tiền nhân trong dịp Lễ hội Yến sào Khánh Hòa hàng năm.
Đối với ngư dân các vạn chài Bích Đầm, Vũng Ngán, Cửa Bé, vùng biển quanh đảo gắn liền với những câu chuyện linh ứng về Đức Ông Nam Hải cứu độ thuyền câu trong giông bão và nghi thức lễ hội Cầu ngư Khánh Hòa cổ truyền. Sự trù phú của hệ sinh thái biển vùng vịnh cũng chính là nguồn cội nuôi dưỡng văn hóa ẩm thực hải sản đặc sắc của người dân địa phương với những thức quà biển truyền thống như gỏi cá mai Nha Trang hay món bún sứa Nha Trang thanh mát.
Mô hình khu bảo tồn biển đầu tiên của Việt Nam
Năm 2001 đánh dấu cột mốc lịch sử trong công tác bảo vệ tài nguyên biển Việt Nam khi dự án Khu bảo tồn biển Hòn Mun chính thức được thành lập dưới sự phối hợp của Bộ Thủy sản, Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa, Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) và Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF). Đây là mô hình khu bảo tồn biển đầu tiên của cả nước áp dụng phân vùng chức năng khoa học kết hợp đồng quản lý cùng cộng đồng ngư dân trên các đảo.
Trong những năm gần đây, trước thách thức từ biến đổi khí hậu và sự bùng phát cục bộ của sao biển gai, ban quản lý vịnh và các viện nghiên cứu đã triển khai kế hoạch tổng thể phục hồi rạn san hô cứng quanh đảo thông qua việc thiết lập hệ thống phao neo sinh thái, tuần tra bảo vệ nền đáy và nhân giống san hô trên giá thể nhân tạo. Đồng hành cùng chiến lược bảo tồn di sản biển đảo dựa trên dữ liệu khoa học, chuyên trang Khánh Hòa NSSC liên tục cập nhật hệ thống tri thức bách khoa chuẩn xác về hệ sinh thái biển cùng di sản văn hóa bản địa của tỉnh.
Với sự kết hợp độc đáo giữa những dải vách đá đen gỗ mun kỳ vĩ trên mặt sóng và khu rừng san hô đa sắc nơi đáy biển, đảo Hòn Mun Nha Trang xứng đáng là viên ngọc sinh thái vô giá của đại dương Việt Nam. Việc gìn giữ nguyên vẹn hệ sinh thái vùng lõi quanh đảo chính là bảo tồn một di sản thiên nhiên trường tồn cho các thế hệ tương lai.
NSSC Khánh Hòa
khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Khánh Hòa.
Bài liên quan
Vịnh Vĩnh Hy - Bức tranh vịnh biển nguyên sơ trong lòng sinh quyển Núi Chúa
Vịnh Vĩnh Hy say đắm lòng người bởi ba mặt núi đá hoa cương ôm trọn mặt biển xanh ngọc bích. Cùng khám phá danh thắng quốc gia và rạn san hô cổ nguyên sơ.
Hang Rái Ninh Thuận - Tuyệt tác thềm san hô cổ nơi bờ biển Vĩnh Hy
Hang Rái Ninh Thuận cuốn hút với thềm san hô hóa thạch ngàn năm và thác nước trên biển kỳ ảo tại thôn Thái An. Khám phá địa chất và sinh thái ven bờ nơi đây.
Nhận quà biển tại nơi lưu trú Khánh Hòa: kiểm soát chất lượng đến tay khách
Nhận quà biển tại nơi lưu trú Khánh Hòa: kiểm soát bảo quản, xác nhận đơn và bàn giao rõ trách nhiệm, giúp khách an tâm nhận đúng quà trước giờ rời đi.



