Bỏ qua đến nội dung

Bún sứa Nha Trang - Thức quà thanh mát từ lòng đại dương xứ biển

Được mệnh danh là món ăn giải nhiệt tiêu biểu của thành phố biển, bún sứa Nha Trang gây ấn tượng mạnh mẽ bởi phần sứa chân đánh bắt ngoài khơi đảo xa có độ giòn mát tự nhiên, chan ngập thứ nước dùng ninh từ cá liệt tươi trong veo không một gợn mỡ.

NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Tô bún sứa Nha Trang nước lèo cá liệt trong veo cùng sứa chân giòn trắng và chả cá

Nằm bên bờ đại dương xanh thẳm với hàng trăm hòn đảo lớn nhỏ che chắn gió bão, vùng biển Khánh Hòa đã sản sinh ra nhiều thức quà mang đậm hơi thở thủy triều, trong đó bún sứa Nha Trang nổi bật như một sáng tạo thanh tao bậc nhất. Sự kết hợp giữa sứa chân giòn mát, chả cá hấp dẻo thơm và nước dùng cá liệt ngọt dịu đã định hình nên phong vị giải nhiệt trứ danh vùng Nam Trung Bộ.

Khởi nguồn văn hóa biển đảo của bún sứa Nha Trang

Lịch sử hình thành bún sứa Nha Trang gắn liền với nhịp sống mùa vụ của các làng chài ven biển và tri thức bản địa sâu sắc của ngư dân Khánh Hòa trong việc phân loại, khai thác các loài nhuyễn thể đại dương. Từ một món ăn dân dã theo mùa gió nam của cư dân vạn đò, món bún này đã vươn lên thành niềm tự hào văn hóa ẩm thực của xứ Trầm Biển Yến.

Tri thức khai thác sứa biển theo mùa nước ấm

Theo kinh nghiệm đi biển lâu đời được lưu truyền qua nhiều thế hệ ngư dân quanh khu vực vịnh Nha Trang và vùng biển ngoài khơi các đảo xa như đảo Hòn Mun Nha Trang, Hòn Tằm, Hòn Miễu, mùa sứa biển xuất hiện rộ nhất vào khoảng cuối xuân sang hè, khi tiết trời chuyển sang nắng ấm và dòng hải lưu trong vắt. Các tài liệu nghiên cứu sinh vật biển tại Viện Hải dương học Nha Trang cũng chỉ rõ vùng biển Khánh Hòa có nhiều loài sứa sinh sống ở các tầng nước khác nhau. Tuy nhiên, người dân bản địa tuyệt đối không sử dụng loại sứa tai lớn hay sứa lửa trôi dạt gần bờ vốn chứa nhiều độc tố gây ngứa, mà chỉ dong thuyền ra những vùng nước sâu ngoài khơi đảo xa để vớt loại sứa trắng ngoài khơi có kích thước nhỏ gọn, thân dày và trong suốt.

Ngay sau khi được vớt lên khỏi mặt nước biển, những mẻ sứa tươi lập tức được ngư dân sơ chế ngay trên khoang thuyền hoặc tại bến bãi bằng nguồn nước biển sạch kết hợp cùng phèn chua hoặc lá ổi, lá chát rừng giã nhỏ. Kỹ thuật ngâm rửa truyền thống này giúp loại bỏ hoàn toàn dịch nhầy tự nhiên, giữ lại phần chân sứa trắng ngần, săn chắc, không còn mùi tanh nồng của biển cả. Khi kết hợp sứa chân vào tô bún nước lèo nấu từ cá liệt vừa đánh bắt về, cư dân làng chài đã khám phá ra một sự cộng hưởng vị giác thanh mát tuyệt vời.

Bản sắc riêng trong bức tranh ẩm thực duyên hải

Trong kho tàng ẩm thực Việt Nam, sứa biển góp mặt ở nhiều món ăn vùng miền khác nhau, từ món nộm sứa Thái Thụy ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, bún sứa nước dùng đỏ vùng Hải Phòng cho tới bún sứa nước lèo Quy Nhơn ở xứ Nẫu. Thế nhưng, bún sứa Nha Trang vẫn khẳng định một bản sắc riêng biệt nhờ triết lý giữ trọn sắc trắng tinh khôi của nguyên liệu và độ trong vắt của nước dùng cá liệt. Không dùng dầu màu điều, không thêm mắm tôm hay đậu phụ rán, tô bún nơi đây chinh phục người thưởng thức bằng vẻ đẹp thuần khiết tựa như làn nước biển xanh trong của vịnh đảo Khánh Hòa.

Bên cạnh người anh em song hành là bún chả cá Nha Trang, món bún sứa mang tới một trải nghiệm xúc giác hoàn toàn mới lạ. Nếu bún chả cá thiên về độ đằm thắm, ấm áp của thịt cá dầm và xương cá lớn, thì bún sứa lại thiên về sự thanh nhẹ, tươi giòn và mát lành, trở thành lựa chọn hàng đầu của cư dân phố biển trong những ngày nắng gió.

Thành phần nguyên liệu đại dương trong tô bún sứa Nha Trang

Sự cuốn hút của bún sứa Nha Trang không đến từ sự cầu kỳ của các loại gia vị ngoại nhập mà nằm ở chất lượng nguyên bản của ba trụ cột nguyên liệu địa phương gồm sứa chân đảo xa, cá liệt nấu nước lèo và chả cá biển quết tay.

Tô bún sứa Nha Trang với những miếng sứa chân trắng giòn, cá biển, chả cá và khay ớt xiêm xanh chanh tươi
Tô bún sứa Nha Trang với những miếng sứa chân trắng giòn, cá biển, chả cá và khay ớt xiêm xanh chanh tươi

Sứa chân trắng đục giòn sần sật từ vùng đảo xa

Nguyên liệu quyết định thành bại của món ăn chính là phần sứa chân Nha Trang, bộ phận quý giá nhất nằm ở phần tua chân bên dưới tán dù của con sứa biển. Khác với phần tai sứa mỏng và dễ bị nhũn khi gặp nước nóng, phần chân sứa có cấu trúc mô sợi collagen tự nhiên dày dặn, hình dáng thon dài cỡ ngón tay cái, sắc trắng đục tựa cùi dừa non hoặc ánh lên sắc phớt hồng trong suốt. Khi nhai trong khoang miệng, nguyên liệu này tạo ra âm thanh và cảm giác độ giòn sần sật vô cùng vui tai, tiếp nối bằng vị mát lạnh, mọng nước tan dần nơi đầu lưỡi.

Do đặc tính sinh học nhạy cảm với nhiệt độ cao, phần sứa trắng ngoài khơi sau khi được ngâm xả sạch phèn và cắt thành từng miếng vừa ăn sẽ được bảo quản trong những thau nước mát tinh khiết. Người đầu bếp xứ biển tuyệt đối không bao giờ thả sứa vào đun sôi trong nồi nước lèo vì nhiệt độ cao kéo dài sẽ làm sứa co rút và tan thành nước. Chỉ khi thực khách bắt đầu thưởng thức, sứa chân mới được xếp lên trên lớp bún đã trụng nóng và chan nước lèo vừa sôi tới lên bề mặt, giúp miếng sứa vừa đủ ấm mà vẫn bảo toàn nguyên vẹn độ giòn sần sật đặc trưng.

Cá liệt nấu nước lèo và chả cá hấp ngọt dịu

Nếu sứa chân mang lại trải nghiệm kết cấu giòn mát thì nồi nước lèo cá liệt chính là bí quyết tạo nên vị ngọt thanh không thể sao chép của món ăn này. Cá liệt là loài cá biển nhỏ chỉ to bằng hai đến ba ngón tay, thân dẹp, da trơn ánh bạc, sinh sống thành từng đàn lớn ở vùng biển ven bờ Khánh Hòa. Tuy có kích thước nhỏ bé và ít giá trị thương phẩm khi chế biến món chiên hay nướng, cá liệt lại sở hữu phần thịt trắng ngọt lịm, hoàn toàn không có xương dăm và không hề có mùi tanh hay lớp mỡ béo.

Khi dùng cá liệt tươi vừa đánh bắt trong ngày để ninh lấy nước cốt, toàn bộ vị ngọt đạm tự nhiên từ thịt và xương sụn của cá hòa tan vào nước, tạo nên một nồi nước lèo trong veo như pha lê, ngọt dịu dàng và thanh thoát hơn hẳn bất kỳ loại nước hầm xương heo nào. Song hành cùng sứa chân và nước cá liệt là những lát chả cá hấp Nha Trang cùng vài miếng chả cá chiên vàng được quết từ thịt cá thu, cá nhồng, cá mối tươi nguyên, nêm thêm chút nước mắm Nha Trang cốt nhĩ thơm lừng. Vị béo bùi, dẻo thơm của chả cá hấp đóng vai trò làm điểm tựa đạm vững chắc, bù đắp hoàn hảo cho tính hàn và vị thanh nhẹ của sứa biển.

Thành phần cốt lõiNguồn gốc nguyên liệu bản địaĐặc điểm cấu trúc và giá trị cảm quan
Sứa chân biển khơiSứa trắng nhỏ đánh bắt vùng nước sâu ngoài đảo xaTrắng trong như thạch, giòn sần sật, thanh mát và không tanh
Nước lèo cá liệtCá liệt tươi nguyên con vùng biển Khánh Hòa ninh kỹTrong vắt không dầu mỡ, vị ngọt lịm tự nhiên nơi cuống họng
Chả cá biển ăn kèmCá thu, cá mối, cá nhồng quết nhuyễn hấp chín và chiênMềm dẻo, thơm nồng mùi tiêu tỏi, cân bằng đạm cho tô bún
Hệ rau và gia vịHành hoa, cà chua, rau sống thái nhỏ, ớt xiêm xanhTạo sắc màu tươi tắn, khử tính hàn của sứa và kích thích vị giác

Sự cân bằng cảm quan và vị giác trong bún sứa Nha Trang

Dưới góc nhìn của nghệ thuật ẩm thực truyền thống Việt Nam, bún sứa Nha Trang là một minh chứng xuất sắc cho triết lý điều hòa âm dương và phối hợp đa tầng kết cấu trong cùng một bát thức ăn. Mỗi nguyên liệu được đưa vào tô bún đều mang một sứ mệnh rõ ràng nhằm nâng đỡ và tôn vinh lẫn nhau.

Hòa tấu giữa độ giòn của sứa và vị ngọt cá liệt

Trải nghiệm thưởng thức một tô bún sứa Nha Trang luôn bắt đầu bằng ấn tượng thị giác trong trẻo và thanh khiết. Trên nền sợi bún gạo trắng mềm, những miếng sứa chân Nha Trang trong suốt nằm xen kẽ cùng những lát chả cá hấp Nha Trang trắng ngà, vài miếng chả chiên vàng ươm, điểm xuyết sắc đỏ tươi của múi cà chua và màu xanh biếc của hành hoa và cà chua thái lát mỏng. Khi làn nước lèo cá liệt nóng hổi, trong vắt được chan ngập tô, hơi nóng làm dậy lên mùi thơm dịu nhẹ của cá biển tươi hòa quyện cùng tinh dầu hành ngò.

Khi đưa đũa bún đầu tiên vào thưởng thức, thực khách sẽ cảm nhận ngay sự đối lập đầy thú vị về mặt nhiệt độ và cấu trúc vật lý. Làn nước lèo ấm nóng, ngọt thanh bao bọc lấy miếng sứa chân mát lành có độ giòn sần sật, theo sau là độ mềm mại của sợi bún gạo và độ dai dẻo đậm đà của lát chả cá biển. Không hề có cảm giác ngấy mỡ hay nặng bụng, vị ngọt dịu của cá liệt thấm sâu vào từng thớ sứa giòn tan, để lại dư vị sảng khoái và nhẹ nhõm như một làn gió biển mát rượi.

Nghệ thuật điều vị bằng ớt xiêm xanh và rau sống

Theo y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian của cư dân miền biển, sứa biển là thực phẩm mang tính hàn, có tác dụng thanh nhiệt, giải độc rất tốt trong mùa nắng nóng. Để cân bằng tính hàn ấy và giúp hệ tiêu hóa hấp thụ trọn vẹn dưỡng chất, người dân Khánh Hòa luôn kết hợp món bún sứa cùng hệ gia vị có tính ấm nóng và đĩa rau sống thái nhỏ giàu tinh dầu thảo mộc.

Đĩa rau ghém ăn kèm bún sứa được thái nhỏ mịn gồm xà lách non, bắp chuối chát bào mỏng, giá đỗ, rau kinh giới, tía tô và húng quế. Bên cạnh đó, chén nước chấm pha từ nước mắm nhĩ nguyên chất cùng ớt xiêm xanh giã nhuyễn hoặc tương ớt xào tỏi truyền thống của phố biển đóng vai trò là ngọn lửa ấm áp đánh thức vị giác. Vị cay thơm đặc trưng của ớt xiêm rừng hòa cùng vài giọt nước cốt chanh tươi và mùi thơm nồng của hành hoa và cà chua giúp trung hòa hoàn toàn tính lạnh của hải sản, tạo nên sự cân bằng ngũ vị chua, cay, mặn, ngọt, thanh hoàn mỹ.

Tô bún sứa Nha Trang thanh mát ăn kèm chả cá biển, đĩa rau sống thái nhỏ và nước chấm ớt cay
Tô bún sứa Nha Trang thanh mát ăn kèm chả cá biển, đĩa rau sống thái nhỏ và nước chấm ớt cay

Giá trị văn hóa ẩm thực và sức sống của bún sứa Nha Trang

Không chỉ là một món ăn giải nhiệt mùa hè, bún sứa Nha Trang còn mang trong mình giá trị văn hóa tinh thần sâu sắc, phản ánh lối sống phóng khoáng, hiền hòa và gắn bó máu thịt với biển khơi của con người xứ Trầm Hương.

Thức quà giải nhiệt gắn liền với nhịp sống phố biển

Trong tâm thức của nhiều thế hệ người dân sinh ra và lớn lên tại Nha Trang, mỗi độ hoa phượng nở đỏ rực dọc đường Trần Phú và tiếng sóng biển rì rào gọi mùa gió nam về cũng là lúc mùa sứa chân vào độ ngon nhất. Thưởng thức tô bún sứa vào buổi sáng sớm hoặc buổi xế chiều đã trở thành một tập quán sinh hoạt văn hóa quen thuộc của mọi tầng lớp cư dân, từ những ngư dân vừa trở về sau chuyến biển đêm cho tới các gia đình sum họp cuối tuần.

Sự mộc mạc, chân thành trong cách chế biến món ăn cũng giống như tính cách của người dân Khánh Hòa luôn trọng sự tinh khiết, thật thà và chất lượng thực chất. Một tô bún sứa chuẩn vị không cần bày biện cầu kỳ kiểu cách mà chinh phục lòng người bằng chính độ tươi giòn của sứa trắng ngoài khơi vừa vớt từ lòng vịnh và vị ngọt lành tự nhiên của nồi nước cá liệt ninh kỹ.

Bảo tồn và lan tỏa bản sắc ẩm thực biển Khánh Hòa

Ngày nay, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của giao lưu văn hóa trong và ngoài nước, món bún sứa đã vượt ra khỏi phạm vi các xóm chài ven biển để trở thành một trong những biểu tượng ẩm thực tiêu biểu được giới thiệu rộng rãi tại các kỳ Festival Biển Nha Trang cũng như các dịp lễ hội Cầu ngư Khánh Hòa. Đối với du khách thập phương khi đặt chân tới khám phá vẻ đẹp của vùng đất này, việc thưởng thức hương vị giòn mát của sứa chân trong làn nước lèo cá liệt trong veo đã trở thành một trải nghiệm văn hóa bản địa không thể thiếu.

Trong tiến trình xây dựng cơ sở dữ liệu di sản văn hóa số của địa phương, chuyên trang Khánh Hòa NSSC đặc biệt chú trọng việc lưu giữ và tôn vinh các tri thức dân gian gắn liền với nghề khai thác, sơ chế sứa biển và nghệ thuật chế biến ẩm thực truyền thống. Việc chuẩn hóa quy trình bảo quản sứa chân tự nhiên không dùng hóa chất và phát triển chuỗi giá trị ẩm thực biển bền vững chính là chìa khóa để di sản ẩm thực cha ông tiếp tục tỏa sáng.

Khép lại hành trình khám phá hương vị đại dương nơi phố biển, bún sứa Nha Trang để lại ấn tượng sâu đậm về một thức quà bình dị mà tinh tế đến lạ kỳ. Sự hòa quyện giữa miếng sứa chân Nha Trang giòn sần sật, làn nước lèo cá liệt ngọt thanh và lát chả cá hấp thơm bùi mãi là minh chứng sống động cho trí tuệ ẩm thực và tình yêu biển cả nồng nàn của người dân Khánh Hòa.

Chia sẻ:
KC

NSSC Khánh Hòa

khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Ẩm thực Khánh Hòa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất