Bỏ qua đến nội dung

Vườn quốc gia Núi Chúa - Khu dự trữ sinh quyển rừng khô hạn độc đáo

Được UNESCO vinh danh là Khu dự trữ sinh quyển thế giới nhờ sự giao thoa kỳ vĩ giữa rừng đặc dụng, biển sâu và địa hình bán sa mạc, Vườn quốc gia Núi Chúa giữ vị trí mẫu chuẩn sinh thái độc nhất vô nhị tại Đông Nam Á. Quần thể tự nhiên rộng lớn này bảo tồn hàng nghìn loài động thực vật đặc hữu cùng hệ sinh thái biển đảo nguyên sơ.

NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Toàn cảnh địa hình núi đá granit và bờ biển xanh biếc tại Vườn quốc gia Núi Chúa

Vươn mình kiêu hãnh nơi dải đất ven biển đầy nắng gió thuộc địa phận tỉnh Khánh Hòa hợp nhất, khối núi đá hoa cương của Vườn quốc gia Núi Chúa tạo nên bức tường thành tự nhiên ôm trọn ba mặt đại dương xanh thẳm. Từ những trảng cây gai thảo nguyên thấp dưới chân đồi đến tầng rừng thường xanh trên đỉnh Cô Tuy quanh năm mây phủ, thiên nhiên nơi đây mở ra một hành trình tiến hóa địa sinh học vô cùng kỳ thú.

Vị trí địa lý và phân tầng địa hình Vườn quốc gia Núi Chúa

Trên bản đồ địa lý tự nhiên vùng duyên hải Nam Trung Bộ, Vườn quốc gia Núi Chúa nổi bật như một bán đảo núi đá khổng lồ nhô hẳn ra biển Đông với cấu trúc địa hình chia cắt mạnh mẽ. Sự chuyển tiếp đột ngột từ độ cao mực nước biển lên tới hơn một nghìn mét trong phạm vi bán kính ngắn đã kiến tạo nên các đai cao vi khí hậu và cảnh quan thủy văn độc đáo.

Cấu trúc bán đảo núi đá ba mặt giáp biển

Quần thể Vườn quốc gia Núi Chúa nằm trên một mũi đất lớn vươn ra biển Đông, phía bắc tiếp giáp khu vực vịnh biển sâu vịnh Cam Ranh, phía đông và đông nam được bao bọc bởi vùng biển vịnh Vĩnh Hy cùng dải bờ biển kéo dài về phía bãi biển Ninh Chữ Phan Rang Ninh Thuận. Tổng diện tích toàn khu vực bảo tồn bao gồm cả phần rừng đặc dụng trên đất liền và hợp phần bảo tồn biển đạt gần ba mươi nghìn hécta, đóng vai trò là vùng lõi trung tâm của Khu dự trữ sinh quyển thế giới có tổng quy mô hơn một trăm linh sáu nghìn hécta.

Địa thế ba mặt giáp biển Đông và phía tây chắn bởi dãy Trường Sơn Nam khiến khối núi Chúa nằm hoàn toàn trong vùng khuất gió mưa mùa hạ lẫn mùa đông. Lượng mưa trung bình hàng năm tại chân núi phía đông nam chỉ đạt khoảng sáu trăm đến bảy trăm milimét, tạo nên kiểu khí hậu nhiệt đới khô hạn bán sa mạc đặc trưng.

Sáu đỉnh núi bậc thang và hệ thống suối Lồ Ô

Trong tâm thức dân gian của đồng bào Chăm và người Raglai bản địa, khối núi granit đồ sộ của Vườn quốc gia Núi Chúa gồm sáu đỉnh núi nối tiếp nhau theo dạng bậc thang tăng dần độ cao từ bờ biển vào trung tâm. Các đỉnh núi mang tên gọi cổ truyền như Chúa Cháu, Chúa Em, Chúa Anh, Chúa Chắt, Chúa Cố và cao nhất là đỉnh Cô Tuy vươn tới độ cao một nghìn không trăm ba mươi sáu mét so với mực nước biển, nơi nhiệt độ giảm thấp mát mẻ quanh năm và thường xuyên có mây mù bao phủ.

Dù vùng chân núi mang tính chất khô hạn khắc nghiệt, tầng rừng già trên sườn cao đỉnh Cô Tuy vẫn giữ vai trò như một túi trữ nước tự nhiên khổng lồ nuôi dưỡng mạng lưới thủy văn nội khu gồm suối Kiền Kiền, suối Đông Nha và nổi bật nhất là suối Lồ Ô. Dòng suối Lồ Ô bắt nguồn từ mạch nước ngầm trong vắt trên đỉnh núi cao, chảy len lỏi qua những khe đá hoa cương phẳng lì và các bậc thác tự nhiên nhiều tầng dưới tán rừng tre lồ ô xanh mát suốt bốn mùa trước khi đổ ra vùng vịnh biển êm ả.

Hệ sinh thái rừng khô hạn đặc hữu tại Vườn quốc gia Núi Chúa

Điểm nhấn khoa học làm nên danh tiếng quốc tế của Vườn quốc gia Núi Chúa chính là mẫu chuẩn duy nhất về hệ sinh thái rừng khô hạn ven biển tại Việt Nam và cả khu vực Đông Nam Á lục địa. Trải qua hàng vạn năm thích nghi với điều kiện nắng hạn kéo dài, giới thực vật và động vật nơi đây đã tiến hóa những cơ chế sinh học kỳ diệu để sinh tồn và phát triển.

Thảm thực vật bán sa mạc thích nghi nắng hạn

Hệ thực vật tại Vườn quốc gia Núi Chúa ghi nhận hơn một nghìn năm trăm loài thực vật bậc cao có mạch phân bố theo sáu kiểu thảm thực vật phân tầng rõ rệt theo độ cao địa hình. Ở đai thấp từ mực nước biển lên tới độ cao sáu trăm mét là kiểu rừng khô hạn ven biển gồm các trảng cây bụi gai và rừng thưa cây lá rộng xen cây lá kim chịu hạn. Để chống chọi với mùa khô kéo dài suốt tám đến chín tháng, phần lớn các loài thực vật tại đây đều có thân lùn vặn xoắn, vỏ dày, lá thu nhỏ biến thành gai nhọn hoặc đồng loạt rụng lá vào mùa nắng để giảm thiểu sự thoát hơi nước.

Trong quần xã thực vật bán sa mạc ấy, nhiều loài cây đặc hữu có giá trị sinh học và dược liệu quý hiếm vươn lên đầy sức sống giữa những tảng đá granit nóng bỏng như xương rồng bà, dứa dại, mun, trắc, giáng hương, thiên tuế và loài cây cho sản vật mủ trôm Ninh Thuận nổi tiếng. Khi bước lên đai cao từ bảy trăm mét đến trên một nghìn mét quanh đỉnh Cô Tuy, độ ẩm không khí tăng cao đã làm thay đổi hoàn toàn diện mạo cảnh quan sang kiểu rừng thường xanh á nhiệt đới ẩm ướt với các loài dẻ, re, thông nàng và phong lan rừng bám dày trên thân gỗ cổ thụ. Sự đa dạng thực vật này tạo nên hành lang sinh thái liên hoàn với Vườn quốc gia Phước Bình Bác Ái Ninh Thuận ở vùng núi cao phía tây và Khu bảo tồn thiên nhiên Hòn Bà Khánh Hòa ở phía bắc.

| Phân tầng hệ sinh thái | Phạm vi phân bố và độ cao | Quần xã sinh vật đặc hữu và giá trị bảo tồn |

| --- | --- | --- |

| Rừng khô hạn bán sa mạc | Đai thấp ven biển từ 0m đến 600m quanh sườn núi đá granit | Cây bụi gai, xương rồng, trắc, mun và loài thú cực kỳ nguy cấp cheo cheo lưng bạc |

| Rừng thường xanh trên núi cao | Đai cao từ 700m đến đỉnh Cô Tuy cao 1.036m so với mặt biển | Rừng kín thường xanh, suối Lồ Ô và quần thể linh trưởng voọc chà vá chân đen |

| Bãi cát sinh sản rùa biển | Bãi Thịt, bãi Ngang, bãi Hố Chuối dọc đường bờ biển biệt lập | Bãi đẻ tự nhiên trọng điểm trên đất liền Việt Nam của vích, đồi mồi và quản đồng |

| Rạn san hô và thảm cỏ biển | Hợp phần bảo tồn biển rộng hơn 7.350 ha và thềm đá Hang Rái | Hơn 350 loài san hô tạo rạn, cá rạn nhiệt đới và thảm cỏ biển nuôi dưỡng rùa biển |

Khu hệ động vật quý hiếm và cheo cheo lưng bạc

Dưới tán rừng khô hạn ven biển và rừng thường xanh núi cao của Vườn quốc gia Núi Chúa là nơi cư trú của hơn bảy trăm sáu mươi loài động vật có xương sống trên cạn, trong đó có nhiều loài đặc hữu nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ thế giới. Nổi bật hàng đầu là sự hiện diện của quần thể voọc chà vá chân đen lớn bậc nhất Việt Nam với hàng trăm cá thể thường xuyên di chuyển theo đàn trên các vòm cây cao dọc theo các khe suối ẩm ướt và sườn núi đá hiểm trở.

Đặc biệt, năm 2019 giới bảo tồn động vật hoang dã toàn cầu đã chấn động khi các nhà khoa học ghi nhận bằng bẫy ảnh sự tồn tại của loài cheo cheo lưng bạc trong những cánh rừng gai khô hạn tại đây sau gần ba mươi năm loài thú móng guốc nhỏ bé nhất thế giới này bị coi là đã biến mất. Với kích thước chỉ tương đương một chú thỏ nhỏ và lớp lông ánh bạc đặc trưng ở phần thân sau, cheo cheo lưng bạc là loài đặc hữu quý hiếm của Việt Nam thích nghi hoàn hảo với việc ẩn mình dưới tầng lá khô và các hốc đá granit của hệ sinh thái bán sa mạc. Bên cạnh đó, khu hệ động vật rừng còn bao gồm gấu ngựa, sơn dương, mèo rừng, gà tiền mặt đỏ và hàng trăm loài chim di cư dừng chân theo mùa.

Cảnh quan núi đá granit và rừng khô hạn ven biển tại Vườn quốc gia Núi Chúa
Cảnh quan núi đá granit và rừng khô hạn ven biển tại Vườn quốc gia Núi Chúa

Hình 1 - Sự giao thoa kỳ vĩ giữa hệ sinh thái rừng khô hạn ven biển và đại dương xanh thẳm tại Vườn quốc gia Núi Chúa.

Không gian bảo tồn biển và rùa biển ở Vườn quốc gia Núi Chúa

Không chỉ dừng lại ở hệ sinh thái rừng trên cạn, Vườn quốc gia Núi Chúa còn là một trong số ít các vườn quốc gia tại Việt Nam sở hữu hợp phần bảo tồn biển quy mô lớn gắn liền mạch với lục địa. Đường bờ biển dài khoảng bốn mươi kilômét bao quanh chân núi đã tạo nên môi trường sinh thái biển nguyên sơ, giàu tính đa dạng sinh học bậc nhất biển Đông.

Bãi Thịt và hành trình sinh sản của rùa biển

Trong công tác bảo tồn rùa biển tại Việt Nam, dải bờ biển thuộc Vườn quốc gia Núi Chúa giữ vị thế đặc biệt quan trọng khi là điểm sinh sản tự nhiên trên đất liền hiếm hoi còn duy trì được quần thể rùa mẹ lên bờ đẻ trứng hàng năm. Nằm khuất sâu dưới chân những vách núi đá dựng đứng và hoàn toàn tách biệt với ánh sáng nhân tạo của khu dân cư, khu vực bãi Thịt cùng bãi Ngang và bãi Hố Chuối sở hữu dải cát trắng mịn có độ dốc thoai thoải và nhiệt độ cát ổn định, đáp ứng hoàn hảo tập tính làm tổ khắt khe của các loài rùa biển cổ đại.

Mỗi năm từ khoảng tháng năm đến tháng mười, vào những đêm thủy triều lên cao và mặt biển tĩnh lặng, những cá thể rùa xanh (vích), đồi mồi và quản đồng nặng hàng chục đến hơn một trăm kilôgam lại vượt hàng nghìn hải lý từ đại dương tìm về đúng vùng biển bãi Thịt để đào ổ đẻ trứng trên bãi cát. Đội ngũ kiểm lâm và tình nguyện viên thuộc trạm bảo tồn rùa biển túc trực xuyên đêm để bảo vệ từng ổ trứng cho đến khi hàng nghìn chú rùa con tách vỏ bơi về biển khơi.

Quần thể san hô tạo rạn và thảm cỏ biển

Nuôi dưỡng cho quần thể rùa biển và hệ sinh vật đại dương tại Vườn quốc gia Núi Chúa là hệ sinh thái rạn san hô và thảm cỏ biển rộng lớn phân bố dọc từ mũi Đá Vách xuống tới thắng cảnh địa chất Hang Rái Ninh Thuận. Các khảo sát phối hợp cùng Viện Hải dương học Nha Trang xác định vùng nước nơi đây có hơn ba trăm năm mươi loài san hô tạo rạn thuộc mười lăm họ quý hiếm.

Sát bên các dải san hô sống rực rỡ sắc màu và vùng biển bảo tồn lân cận như đảo Hòn Mun Nha Trang là những thảm cỏ biển và rong mơ phát triển xanh tốt trên nền đáy cát pha san hô ở độ sâu từ hai đến mười mét. Thảm cỏ biển này không chỉ là nguồn thức ăn tự nhiên trực tiếp thu hút rùa biển tìm về kiếm ăn trước mùa sinh sản mà còn là bãi đẻ và nơi trú ẩn của hàng trăm loài cá rạn, tôm hùm, trai tai tượng khổng lồ và ốc kim khôi quý hiếm.

Bãi cát trắng nguyên sơ nơi rùa biển lên đẻ trứng tại Vườn quốc gia Núi Chúa
Bãi cát trắng nguyên sơ nơi rùa biển lên đẻ trứng tại Vườn quốc gia Núi Chúa

Hình 2 - Không gian bãi cát tự nhiên biệt lập phục vụ công tác bảo tồn rùa biển tại Vườn quốc gia Núi Chúa.

Danh hiệu sinh quyển UNESCO và văn hóa quanh Vườn quốc gia Núi Chúa

Sự kết hợp hoàn mỹ giữa ba không gian rừng khô hạn, bán sa mạc và biển đảo đã đưa Vườn quốc gia Núi Chúa vươn tầm di sản thiên nhiên mang giá trị toàn cầu. Song hành cùng sứ mệnh gìn giữ nguồn gen tự nhiên, khu vực vùng đệm quanh núi Chúa còn là cái nôi bảo tồn bản sắc văn hóa lâu đời của các cộng đồng dân tộc bản địa.

Giá trị toàn cầu của Khu dự trữ sinh quyển thế giới

Vào tháng tư năm 2021, tại kỳ họp của Ủy ban Điều phối quốc tế Chương trình Con người và Sinh quyển, tổ chức UNESCO đã chính thức thông qua quyết định công nhận Khu dự trữ sinh quyển thế giới Núi Chúa với hạt nhân vùng lõi là Vườn quốc gia Núi Chúa. Danh hiệu quốc tế cao quý này khẳng định tầm quan trọng không thể thay thế của hệ sinh thái rừng khô hạn ven biển hiếm có, nơi lưu giữ nguồn gen động thực vật chịu hạn đặc hữu như cheo cheo lưng bạc, voọc chà vá chân đen và hệ sinh thái bảo tồn rùa biển ven bờ.

Mô hình quản lý Khu dự trữ sinh quyển thế giới tại đây được vận hành theo ba phân vùng chức năng gồm vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt đa dạng sinh học, vùng đệm phát triển sinh kế sinh thái bền vững và vùng chuyển tiếp thúc đẩy kinh tế xanh. Các chương trình phục hồi rừng tự nhiên, bảo vệ mạch nước ngầm suối Lồ Ô và giám sát rạn san hô được triển khai đồng bộ, tạo nên lá chắn sinh thái vững chắc ứng phó với tình trạng hoang mạc hóa và biến đổi khí hậu tại dải đất Nam Trung Bộ.

Bản sắc văn hóa cộng đồng Raglai và Chăm bản địa

Sinh sống lâu đời tại các thôn bản vùng đệm bao quanh chân Vườn quốc gia Núi Chúa là cộng đồng đồng bào dân tộc Raglai, người Chăm và cư dân làng biển người Việt với kho tàng văn hóa phi vật thể vô cùng phong phú. Đối với người Raglai ở các bản làng dưới chân núi gần suối Lồ Ô, núi rừng luôn được tôn kính như mái nhà linh thiêng che chở cho buôn làng, thể hiện đậm nét qua các nghi thức tín ngưỡng vòng đời như lễ bỏ mả của người Raglai Khánh Hòa Ninh Thuận với nghệ thuật điêu khắc tượng gỗ nhà mồ và trình diễn thuyền kagơr truyền thống.

Trong những đêm sinh hoạt cộng đồng bên ánh lửa, âm thanh trầm hùng của bộ cồng chiêng phẳng cùng tiếng đàn tre mộc mạc từ làng nghề chế tác nhạc cụ mã la và bầu Chapi của người Raglai vẫn ngân vang hòa cùng tiếng gió rừng và tiếng suối chảy. Ở dải đồng bằng ven chân núi phía đông nam, các thôn làng nông nghiệp bản địa lại nổi tiếng với những vườn nho Phan Rang Ninh Thuận xanh mướt, tạo nên bức tranh giao thoa văn hóa hài hòa giữa con người và thiên nhiên di sản.

Những giá trị trụ cột khẳng định vị thế bách khoa của khu bảo tồn thiên nhiên này được thể hiện rõ nét qua bốn khía cạnh cốt lõi sau đây.

  • Giá trị hệ sinh thái rừng khô hạn độc bản: Mẫu chuẩn duy nhất tại Đông Nam Á lục địa về kiểu rừng khô hạn ven biển phân tầng từ bán sa mạc chân núi lên tới rừng thường xanh trên đỉnh Cô Tuy.
  • Giá trị bảo tồn loài đặc hữu nguy cấp: Ngôi nhà tự nhiên bảo vệ quần thể cheo cheo lưng bạc quý hiếm bậc nhất thế giới cùng hàng trăm cá thể linh trưởng voọc chà vá chân đen.
  • Giá trị đa dạng sinh học biển và rùa biển: Sở hữu khu vực bãi Thịt phục vụ công tác bảo tồn rùa biển sinh sản tự nhiên trên đất liền cùng hơn ba trăm năm mươi loài san hô tạo rạn.
  • Giá trị di sản sinh quyển và nhân văn: Hạt nhân của Khu dự trữ sinh quyển thế giới UNESCO gắn kết chặt chẽ với mạch nguồn thủy văn suối Lồ Ô và bản sắc văn hóa Raglai, Chăm bản địa.

Hội tụ trọn vẹn vẻ đẹp hùng vĩ của núi đá granit, sức sống mãnh liệt của thảo nguyên gai hạn và sự trù phú của lòng đại dương, Vườn quốc gia Núi Chúa xứng đáng là báu vật sinh thái vô giá của Việt Nam và nhân loại. Để tiếp tục khám phá hệ thống cơ sở dữ liệu chuẩn xác về các di sản thiên nhiên, danh thắng văn hóa và lịch sử bản địa trên toàn tỉnh, độc giả có thể tra cứu trực tiếp tại cổng thông tin Khánh Hòa NSSC với nguồn tư liệu bách khoa toàn diện.

Chia sẻ:
KC

NSSC Khánh Hòa

khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Khánh Hòa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất