Công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần - Cột mốc khai sinh vùng đất Khánh Hòa
NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 22 phút đọc

Trong tiến trình lịch sử mở mang bờ cõi về phương Nam của dân tộc Việt Nam thế kỷ XVII, công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần là dấu mốc trọng đại khai sinh đơn vị hành chính tiền thân của vùng đất Khánh Hòa. Sự kiện lịch sử mùa xuân năm Quý Tỵ này đã mở ra kỷ nguyên quần tụ dân cư, khai khẩn đồng bằng trù phú và bồi đắp nền văn hiến bền vững nơi dải đất duyên hải Nam Trung Bộ.
| Tiêu chí hồ sơ sự kiện lịch sử | Thông tin chi tiết trong chính sử Việt Nam tại vùng đất Khánh Hòa |
|---|---|
| Tên sự kiện lịch sử trọng đại | Công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần |
| Thời điểm lịch sử | Mùa xuân – mùa hạ năm Quý Tỵ (1653), niên hiệu Thịnh Đức thứ nhất đời vua Lê Thần Tông |
| Bậc lãnh tụ hoạch định chiến lược | Chúa Nguyễn Phúc Tần (Hiền Vương, 1620–1687, vị chúa thứ tư của chính quyền Đàng Trong) |
| Danh tướng trực tiếp chỉ huy | Cai cơ Hùng Lộc hầu (vị tướng tiên phong thống lĩnh 3.000 quân vượt đèo Cả lập dinh trấn) |
| Không gian địa lý xác lập | Vùng đất từ phía nam núi Đá Bia (đèo Cả) đến bờ bắc sông Phan Rang (sông Dinh ngày nay) |
| Cấu trúc hành chính khởi lập (1653) | Dinh Thái Khang thống hạt 2 phủ (phủ Thái Khang ở phía bắc và phủ Diên Ninh ở phía nam) cùng 5 huyện |
| Cột mốc đổi tên trong lịch sử | Dinh Thái Khang (1653) → Dinh Bình Khang (1690) → Trấn Bình Hòa (1803) → Tỉnh Khánh Hòa (1832) |
| Tư liệu chính sử ghi chép | Bộ quốc sử Đại Nam thực lục Tiền biên, Đại Nam nhất thống chí và Phủ biên tạp lục |
| Ý nghĩa lịch sử đối với địa phương | Năm 1653 được xác lập là năm mở đầu lịch sử hành chính chính thức của vùng đất Khánh Hòa (hơn 370 năm hình thành và phát triển) |
| Di sản văn hóa – xã hội để lại | Quy tụ lưu dân khai khẩn đồng bằng sông Dinh – sông Cái, lập đình làng và hòa hợp cộng đồng Việt – Chăm – Raglai |
Bối cảnh lịch sử công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần
Để thấu hiểu tầm vóc của công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần, cần đặt sự kiện này trong bối cảnh lịch sử phát triển mạnh mẽ của xứ Đàng Trong vào giữa thế kỷ XVII. Tiếp nối chí hướng dựng nghiệp phương Nam của Tiên chúa Nguyễn Hoàng từ năm 1558 tại vùng Thuận Hóa – Quảng Nam và việc lập phủ Phú Yên năm 1611, chính quyền các chúa Nguyễn tại Phú Xuân đã từng bước xây dựng một hậu phương kinh tế – quân sự vững mạnh dọc dải đất miền Trung.
Tầm nhìn chiến lược phương Nam của Hiền Vương
Năm 1648 (năm Mậu Tý), chúa Nguyễn Phúc Tần (1620–1687, được nhân dân đương thời suy tôn là Hiền Vương nhờ đức độ khoan hòa, trọng dụng hiền tài và thương yêu trăm họ) chính thức nối ngôi chúa ở tuổi 28. Trong suốt 39 năm cầm quyền (1648–1687), Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần không chỉ là một nhà quân sự kiệt xuất bảo vệ vững chắc biên cương phía bắc sông Gianh, mà còn là nhà hoạch định chiến lược có tầm nhìn xa trông rộng về hướng biển Đông và vùng đất phương Nam. Ông nhận thức sâu sắc rằng muốn củng cố tiềm lực lương thực, thủy quân và giao thương hàng hải cho xứ Đàng Trong, nhất thiết phải mở rộng không gian sinh tồn vượt qua dãy núi Đá Bia – đèo Cả để kết nối các vũng vịnh nước sâu và đồng bằng ven biển Nam Trung Bộ.
Trước năm 1653, ranh giới hành chính cực nam của xứ Đàng Trong dừng lại ở vùng đất phủ Phú Yên (được thiết lập từ năm Tân Hợi 1611 với hai huyện Đồng Xuân và Tuy Hòa), lấy ngọn núi Đá Bia (Thạch Bi Sơn) trên đỉnh đèo Cả làm mốc giới tự nhiên. Phía nam đèo Cả trải dài qua vùng vịnh Vân Phong, đồng bằng Ninh Hòa, lưu vực sông Cái Nha Trang, đồng bằng Diên Khánh, vùng vịnh Cam Ranh cho tới lưu vực sông Phan Rang là một dải đất ven biển rộng lớn nhưng dân cư còn hết sức thưa thớt, xen kẽ những cánh rừng rậm nguyên sinh nhiều trầm hương, đầm lầy hoang hóa và các làng chài nhỏ ven cửa sông, cửa biển bên cạnh những công trình đền tháp cổ như Tháp Bà Ponagar Nha Trang.
Vị thế địa lý vùng đất phía nam đèo Cả
Xét trên bình diện địa lý tự nhiên và địa chiến lược, dải đất từ chân đèo Cả (nay thuộc huyện Vạn Ninh, gần cực Đông Tổ quốc tại Mũi Đôi Hòn Đầu Vạn Ninh Khánh Hòa) kéo dài vào đến bờ bắc sông Phan Rang (sông Dinh thuộc thành phố Phan Rang – Tháp Chàm và huyện Ninh Hải, Ninh Phước ngày nay) sở hữu cấu trúc địa hình tứ thủy triều quy, tứ sơn quần tụ hiếm có. Phía tây là dãy Trường Sơn Nam hùng vĩ che chắn gió Lào khô nóng và cung cấp nguồn lâm sản quý giá đứng đầu là trầm hương Khánh Hòa; phía đông là đường bờ biển khúc khuỷu với chuỗi vịnh nước sâu kín gió bậc nhất thế giới gồm vịnh Vân Phong, đầm Nha Phu, vịnh Nha Trang, vịnh Cam Ranh và vịnh Vĩnh Hy cùng hàng trăm đảo yến tự nhiên.
Ở giữa núi cao và biển sâu là các châu thổ phì nhiêu được bồi đắp bởi phù sa của những dòng sông lớn: sông Dinh chảy qua vùng Ninh Hòa (phủ Thái Khang xưa), sông Cái Nha Trang chảy qua vùng Diên Khánh – Vĩnh Xương (phủ Diên Ninh xưa) và lưu vực sông Cái Phan Rang ở phía nam. Chính vị trí bản lề kết nối giữa vùng Duyên hải Trung Bộ với Tây Nguyên và vùng đất Nam Bộ đã khiến vùng đất này trở thành trọng điểm chiến lược trong công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần.

Diễn biến công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần
Theo ghi chép chính xác trong bộ chính sử Đại Nam thực lục Tiền biên (Quyển IV) của Quốc sử quán triều Nguyễn cũng như bộ Phủ biên tạp lục của nhà bác học Lê Quý Đôn, công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần diễn ra nhanh chóng, quyết đoán vào mùa xuân – mùa hạ năm Quý Tỵ (1653) và kết thúc bằng một giải pháp hòa hiếu, ổn định lâu dài cho cư dân toàn vùng.
Cuộc hành quân vượt đèo Cả mùa xuân năm Quý Tỵ
Đầu mùa xuân năm Quý Tỵ (tháng Giêng đến tháng Tư năm 1653), khi vùng biên giới phía nam phủ Phú Yên xảy ra xung đột do vua xứ Chiêm Thành lúc bấy giờ là Bà Tấm (Po Nraop) đem quân vượt qua đèo Cả quấy nhiễu vùng đất Phú Yên của chúa Nguyễn, Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần đã lập tức triệu tập triều thần bàn định kế sách giữ yên bờ cõi. Chúa Nguyễn Phúc Tần quyết định cử danh tướng Cai cơ Hùng Lộc hầu (một vị tướng dày dặn kinh nghiệm trận mạc và có tài an dân của xứ Đàng Trong) làm Thống binh, chỉ huy 3.000 quân tinh nhuệ gồm cả bộ binh và thủy binh tiến vào cứu viện phủ Phú Yên và ổn định vùng biên viễn phía nam.
Nhận mệnh lệnh của Hiền Vương, đạo quân của Cai cơ Hùng Lộc hầu đã hành quân thần tốc vào phủ Phú Yên, phối hợp chặt chẽ giữa mũi bộ binh vượt qua đường núi hiểm trở của đỉnh đèo Cả với mũi thuyền binh men theo bờ biển tiến vào vùng vịnh Vũng Rô – Đại Lãnh. Với kỷ luật nghiêm minh và khí thế dũng mãnh, chỉ trong một trận giao chiến quyết định vào đêm tối trên vùng đất Phú Yên, quân của Cai cơ Hùng Lộc hầu đã đánh tan các đồn lũy tiền tiêu rồi thừa thắng vượt qua dãy núi Đá Bia (đèo Cả), tiến thẳng qua vùng đất Vạn Giã, Ninh Hòa, vượt sông Cái Nha Trang và tiến đến sát bờ bắc sông Phan Rang (sông Dinh).
Hòa ước lấy sông Phan Rang làm ranh giới bình yên
Điểm sáng thể hiện rõ nét tư tưởng chính trị nhân nghĩa và tầm nhìn ổn định lâu dài trong công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần chính là cách thức kết thúc cuộc xung đột bằng con đường ngoại giao hòa hiếu. Khi đạo quân của Cai cơ Hùng Lộc hầu tiến đóng tại bờ bắc sông Phan Rang, nhà cầm quyền phía bên kia sông đã cử người con trưởng là Xác Bà Ân mang thư và lễ vật sang dinh trại của Hùng Lộc hầu xin giảng hòa, cam kết giữ trọn tình hòa hiếu biên thùy và nhường toàn bộ vùng đất từ bờ đông (tức bờ bắc và phía đông) sông Phan Rang trở ra đến chân đèo Cả thuộc về quyền cai quản của chính quyền chúa Nguyễn.
Khi tin báo thắng trận được Cai cơ Hùng Lộc hầu dâng về phủ chúa tại Phú Xuân, Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần đã chuẩn y lời thỉnh cầu giảng hòa nhằm tránh cảnh binh đao kéo dài cho bách tính hai miền. Theo thỏa ước lịch sử năm Quý Tỵ (1653), dòng sông Phan Rang (sông Dinh chảy qua thành phố Phan Rang – Tháp Chàm ngày nay) trở thành đường phân giới hành chính hòa bình: toàn bộ vùng đất rộng lớn từ bờ bắc sông Phan Rang trở ra đến núi Đá Bia (đèo Cả) chính thức được sáp nhập vào bản đồ Đàng Trong để lập nên dinh Thái Khang, còn vùng đất phía tây nam sông Phan Rang tiếp tục được duy trì ổn định, tạo điều kiện cho cư dân các tộc người yên tâm cày cấy, giao thương buôn bán qua lại đôi bờ sông Dinh.
| Niên đại lịch sử | Cột mốc tổ chức hành chính trên vùng đất Khánh Hòa | Đơn vị trực thuộc & Địa danh trung tâm | Ý nghĩa trong lịch sử phát triển địa phương |
|---|---|---|---|
| Năm Quý Tỵ (1653) | Chúa Nguyễn Phúc Tần lập dinh Thái Khang do Cai cơ Hùng Lộc hầu trấn giữ | 2 phủ: phủ Thái Khang (2 huyện Quảng Phúc, Tân Định) và phủ Diên Ninh (3 huyện Phước Điền, Vĩnh Xương, Hoa Châu) | Cột mốc khai sinh chính thức đơn vị hành chính vùng đất Khánh Hòa và bắc Ninh Thuận (từ đèo Cả đến sông Phan Rang) |
| Năm Canh Ngọ (1690) | Chúa Nguyễn Phúc Thái đổi tên dinh Thái Khang và phủ Thái Khang thành dinh Bình Khang và phủ Bình Khang | Phủ Bình Khang và phủ Diên Ninh (5 huyện giữ nguyên từ thời mở cõi năm 1653) | Củng cố bộ máy quản lý hành chính, mở rộng khai khẩn đồn điền và phát triển các làng nghề ven biển |
| Năm Quý Sửu (1793) | Nguyễn Ánh cho đắp thành đất Diên Khánh tại phủ Diên Ninh | Trấn lỵ đặt tại thành đất Diên Khánh bên bờ nam sông Cái | Hình thành trung tâm quân sự – chính trị kiên cố bậc nhất vùng Nam Trung Bộ suốt hơn 150 năm |
| Năm Quý Hợi (1803) | Vua Gia Long đổi dinh Bình Khang thành trấn Bình Hòa, phủ Bình Khang thành phủ Ninh Hòa, phủ Diên Ninh thành phủ Diên Khánh | Trấn Bình Hòa (bao gồm phủ Ninh Hòa ở phía bắc và phủ Diên Khánh ở phía nam) | Định hình hai địa danh lịch sử Ninh Hòa và Diên Khánh còn lưu truyền nguyên vẹn đến ngày nay |
| Năm Nhâm Thìn (1832) | Vua Minh Mạng thực hiện cải cách hành chính toàn quốc, đổi trấn Bình Hòa thành tỉnh Khánh Hòa | Tỉnh Khánh Hòa (gồm 2 phủ Ninh Hòa, Diên Khánh và 4 huyện Quảng Phước, Tân Định, Phước Điền, Vĩnh Xương) | Chính thức xuất hiện danh xưng tỉnh Khánh Hòa trên bản đồ hành chính thống nhất của quốc gia Việt Nam |
Thiết chế hành chính sau công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần
Ngay sau khi vùng đất từ nam đèo Cả đến bắc sông Phan Rang được thu phục, Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần đã thể hiện năng lực tổ chức nhà nước quy củ khi lập tức thiết lập bộ máy hành chính dinh Thái Khang gồm 1 dinh, 2 phủ, 5 huyện với ranh giới địa lý rõ ràng, đặt nền móng trực tiếp cho địa giới các huyện, thị xã, thành phố của tỉnh Khánh Hòa suốt hơn ba thế kỷ rưỡi sau đó.
Cấu trúc phủ Thái Khang và phủ Diên Ninh
Theo ghi chép của bộ quốc sử Đại Nam thực lục Tiền biên, trong công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần, vùng đất mới được chia làm hai phủ lấy dãy núi Hòn Hèo – đầm Nha Phu làm ranh giới tự nhiên ở giữa. Ở phía bắc (từ chân núi Đá Bia – đèo Cả vào đến đầm Nha Phu) được đặt tên là phủ Thái Khang, bao gồm 2 huyện là huyện Quảng Phúc (tương ứng với vùng đất huyện Vạn Ninh ngày nay) và huyện Tân Định (tương ứng với vùng đất thị xã Ninh Hòa ngày nay). Đến năm 1690 thời chúa Nguyễn Phúc Thái, phủ Thái Khang được đổi thành phủ Bình Khang, và đến năm 1803 thời vua Gia Long được đổi thành phủ Ninh Hòa.
Ở phía nam (từ vùng cửa sông Cái Nha Trang kéo dài qua đồng bằng Diên Khánh, Cam Lâm, Cam Ranh vào đến tận bờ bắc sông Phan Rang) được đặt tên là phủ Diên Ninh (sau năm 1803 đổi thành phủ Diên Khánh), bao gồm 3 huyện trù phú là huyện Vĩnh Xương (vùng thành phố Nha Trang và một phần huyện Diên Khánh ngày nay), huyện Phước Điền (vùng đất trung tâm huyện Diên Khánh, huyện Khánh Vĩnh ngày nay) và huyện Hoa Châu (vùng đất từ huyện Cam Lâm, thành phố Cam Ranh kéo dài vào đến vùng Thuận Bắc, Ninh Hải, bờ bắc sông Phan Rang tỉnh Ninh Thuận – Khánh Hòa). Để điều hành toàn bộ vùng đất rộng lớn này, chúa Nguyễn Phúc Tần đặt thiết chế dinh Thái Khang đóng lỵ sở ban đầu tại vùng đất huyện Tân Định (phủ Thái Khang bên bờ sông Dinh Ninh Hòa), giao cho chính danh tướng Cai cơ Hùng Lộc hầu làm Trấn thủ đầu tiên trực tiếp trông coi cả hai phủ Thái Khang và Diên Ninh.
Quá trình chuyển danh xưng thành tỉnh Khánh Hòa
Trải qua dòng chảy lịch sử từ công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần đến thời kỳ vương triều Nguyễn thế kỷ XIX, hệ thống hành chính của vùng đất này liên tục được kế thừa và hoàn thiện trên chính cái nền của hai phủ Thái Khang – Diên Ninh năm 1653. Năm 1690, dinh Thái Khang được đổi tên thành dinh Bình Khang. Đến năm Quý Sửu (1793), nhận thấy vị trí trung tâm chiến lược của vùng đồng bằng phủ Diên Ninh nằm bên bờ nam sông Cái (cách biển Nha Trang khoảng 10 km về phía tây), tòa thành đất quy mô lớn mang kiểu thức Vauban là thành cổ Diên Khánh Khánh Hòa đã được khởi đắp, trở thành lỵ sở hành chính – quân sự trung tâm của toàn vùng suốt từ cuối thế kỷ XVIII đến năm 1945.
Năm Gia Long thứ 2 (1803), dinh Bình Khang được đổi tên thành trấn Bình Hòa, đồng thời hai phủ trực thuộc được định danh là phủ Ninh Hòa (thay cho phủ Bình Khang / phủ Thái Khang) và phủ Diên Khánh (thay cho phủ Diên Ninh). Cột mốc định danh quan trọng nhất diễn ra vào mùa thu năm Nhâm Thìn (tháng 10 năm 1832, niên hiệu Minh Mạng thứ 13): trong cuộc cải cách hành chính quy mô toàn quốc xóa bỏ cấp tổng trấn và đổi các trấn thành tỉnh, vua Minh Mạng đã ghép chữ Khánh trong phủ Diên Khánh với chữ Hòa trong trấn Bình Hòa (và phủ Ninh Hòa) để chính thức đặt tên là tỉnh Khánh Hòa — một danh xưng hàm chứa ước vọng về sự vui tươi, tốt lành và hòa hợp thái bình mãi mãi trên vùng đất mà cha ông đã mở cõi từ năm 1653.

Khai khẩn kinh tế từ công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần
Ý nghĩa sâu xa nhất của công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần không nằm ở chiến công quân sự, mà ở công cuộc đại khai khẩn đất hoang, lập làng định cư và phát triển kinh tế nông – ngư – thương nghiệp kéo dài suốt nhiều thế kỷ của các thế hệ tiền hiền, hậu hiền trên vùng đất mới.
Chính sách chiêu mộ lưu dân lập ấp khai hoang
Ngay sau khi thiết lập dinh Thái Khang năm 1653, tuân theo chiếu lệnh của Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần, Trấn thủ Cai cơ Hùng Lộc hầu cùng các quan văn võ hai phủ Thái Khang và Diên Ninh đã ban hành chính sách chiêu mộ lưu dân vô cùng cởi mở. Hàng vạn cư dân người Việt từ vùng đất Thuận Hóa, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định (phủ Quy Nhơn) và Phú Yên đã đi theo đường bộ qua đèo Cả hoặc đi thuyền bầu theo đường biển vào tụ cư dọc theo hạ lưu sông Dinh (Ninh Hòa), sông Cái (Nha Trang – Diên Khánh), vùng ven đầm Thủy Triều (Cam Lâm – Cam Ranh) và vùng đồng bằng bờ bắc sông Phan Rang.
Nhà nước Đàng Trong khuyến khích người dân tự do khai phá rừng rậm, đầm lầy thành ruộng lúa nước, miễn giảm thuế tô dung trong những năm đầu lập nghiệp, đồng thời ghi nhận công lao của những người đứng đầu chiêu tập dân nghèo mở đất làm Tiền hiền khai khẩn và những người tiếp bước xây dựng xóm làng, đình miếu làm Hậu hiền khai cơ. Chỉ trong vòng nửa cuối thế kỷ XVII sang đầu thế kỷ XVIII, hàng trăm thôn, ấp, phường, nậu mới thuộc 5 huyện Quảng Phúc, Tân Định, Vĩnh Xương, Phước Điền và Hoa Châu đã hình thành trù phú; hệ thống mương đập dẫn nước tưới tiêu trên sông Cái và sông Dinh được đắp dựng, biến những vùng đất hoang vu xưa kia thành những cánh đồng lúa hai vụ xanh tốt nuôi sống cư dân toàn dinh trấn.
Mở mang các làng nghề truyền thống và kinh tế biển
Cùng với nghề nông trồng lúa nước, công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần đã đánh thức tiềm năng kinh tế biển đảo và lâm sản rừng núi vô tận của vùng đất Khánh Hòa. Những cư dân vùng biển Ngũ Quảng khi vào lập nghiệp tại các cửa biển Vạn Giã, Hòn Khói, Cửa Bé, Cam Ranh, Vĩnh Hy đã mang theo kỹ nghệ đóng thuyền, đan lưới, làm nước mắm và làm muối biển. Đặc biệt, trên dải đất ven biển huyện Tân Định (phủ Thái Khang), cư dân đã khai phá những cánh đồng muối san hô trắng tinh khiết tạo nên làng nghề làm muối Hòn Khói Ninh Hòa Khánh Hòa, đồng thời tại các đảo yến ngoài khơi vịnh Nha Trang, dòng họ Lê Văn (tiền nhân là Thủy tổ Lê Văn Đạt, sau được kế tục bởi An phủ sứ Bình Khang Lê Văn Quang và Đại đô đốc Lê Văn Lễ, Thánh mẫu Lê Thị Huyền Trâm) đã phát triển nghề khai thác yến sào Khánh Hòa tạo nên sản vật yến sào Khánh Hòa danh chấn thiên hạ.
Trên đất liền thuộc hai phủ Thái Khang và Diên Ninh, các đội thợ thủ công từ miền ngoài vào định cư đã kết hợp với nguồn nguyên liệu bản địa để lập nên hàng loạt làng nghề truyền thống nổi tiếng: từ nghề xoi trầm hương Vạn Giã ở huyện Quảng Phúc chuyên cung cấp kỳ nam, trầm hương thượng hạng cho triều đình Phú Xuân và thương thuyền quốc tế, cho đến làng đúc đồng Phú Lộc Diên Khánh Khánh Hòa, làng gốm Lư Cấm Ngọc Hiệp Nha Trang, nghề dệt chiếu cói Mỹ Trạch và nghề làm nón lá Thành Hồ. Sự phồn thịnh của nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương mại đường biển đã đưa vùng đất dinh Thái Khang nhanh chóng trở thành một trọng trấn kinh tế trù phú bậc nhất xứ Đàng Trong.
Di sản văn hóa của công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần
Trải qua hơn 370 năm kể từ mùa xuân năm Quý Tỵ (1653), công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần không chỉ định hình bản đồ địa lý hành chính tỉnh Khánh Hòa mà còn để lại một di sản văn hóa tinh thần vô cùng sâu đậm, kết tinh trong tâm thức tri ân tiền nhân và sự giao thoa văn hóa nhân văn giữa các dân tộc anh em.
Sự hòa hợp văn hóa Việt, Chăm và Raglai bản địa
Một đặc trưng nổi bật và giàu tính nhân bản trong tiến trình mở đất từ thời dinh Thái Khang năm 1653 tại Khánh Hòa – Ninh Thuận là sự chung sống hòa bình, tôn trọng tín ngưỡng và tiếp biến văn hóa tự nhiên giữa người Việt mới đến định cư với cộng đồng người Chăm, người Raglai bản địa. Thay vì xóa bỏ các dấu tích văn hóa cũ, những cư dân người Việt thuộc phủ Thái Khang và phủ Diên Ninh đã trân trọng tiếp nhận tín ngưỡng thờ nữ thần Po Inư Nưgar (Bà Mẹ Xứ Sở của người Chăm tại Kauthara và Panduranga), Việt hóa một cách thành kính thành tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu tại Am Chúa (Diên Khánh) và Tháp Bà Ponagar (Nha Trang), biến Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang thành ngày hội chung thắm đượm tình đoàn kết Việt – Chăm.
Ở chiều ngược lại, các kỹ thuật canh tác lúa nước tiên tiến, nghề rèn nông cụ sắt, nghề đúc đồng và giao thương hàng hóa của cư dân các phủ huyện mới đã góp phần nâng cao đời sống vật chất cho các buôn làng người Raglai trên sườn núi Khánh Sơn, Khánh Vĩnh, Bác Ái và các palei người Chăm ven sông Phan Rang. Tinh thần khoan dung, hòa hợp dân tộc được khởi nguồn từ chính sách an dân của Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần và Cai cơ Hùng Lộc hầu năm 1653 đã tạo nên bản sắc văn hóa xứ Trầm Hương hiền hòa, trọng nghĩa tình và hiếu khách suốt hơn ba thế kỷ qua.
Truyền thống tri ân tiền hiền và cột mốc hơn 370 năm
Trong đời sống tâm linh của người dân Khánh Hòa hôm nay, ký ức về công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần vẫn được lưu giữ trang trọng tại hàng trăm ngôi đình làng cổ kính, miếu thờ Tiền hiền và khu di tích Văn miếu Diên Khánh Khánh Hòa. Tại các ngôi đình cổ từ Vạn Ninh, Ninh Hòa vào đến Nha Trang, Diên Khánh, Cam Lâm, Cam Ranh, bên cạnh việc thờ Thành hoàng Bổn cảnh, nhân dân đều lập hương án phụng thờ Tiền hiền khai khẩn, Hậu hiền khai cơ cùng công đức của Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần và danh tướng Cai cơ Hùng Lộc hầu — người tổng trấn đầu tiên đã đặt nền móng hành chính cho quê hương. Tên của chúa Nguyễn Phúc Tần (Hiền Vương) và tướng Hùng Lộc cũng đã được đặt trang trọng cho các tuyến đường tại thành phố Nha Trang và thị xã Ninh Hòa.
Từ cột mốc năm Quý Tỵ (1653) đến năm 2023 và bước sang giai đoạn phát triển mới khi không gian lịch sử Khánh Hòa – Ninh Thuận hội tụ làm một, các kỳ lễ kỷ niệm 350 năm (1653–2003), 370 năm (1653–2023) hình thành và phát triển vùng đất Khánh Hòa đều lấy chính sự kiện lập dinh Thái Khang làm điểm khởi đầu thiêng liêng. Trên hành trình số hóa, gìn giữ và lan tỏa kho tàng chính sử – văn hiến bản địa, chuyên trang Khánh Hòa NSSC trân trọng giới thiệu hồ sơ bách khoa toàn diện về công cuộc mở cõi dinh Thái Khang năm 1653 thời chúa Nguyễn Phúc Tần, khơi dậy niềm tự hào về công đức mở đất của tổ tiên và khát vọng xây dựng quê hương Khánh Hòa ngày càng phồn vinh, văn minh, hiện đại.
NSSC Khánh Hòa
khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lịch sử Khánh Hòa.
Bài liên quan
Nghề khai thác yến sào Khánh Hòa - Kỹ nghệ vượt sóng gió giữ báu vật biển khơi
Nghề khai thác yến sào Khánh Hòa lưu giữ kỹ nghệ đu dây vách đá và bí quyết bảo tồn loài chim yến. Di sản độc bản kết tinh lòng can trường của người xứ biển.
Làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp - Tinh hoa sắc màu trên khung cửi cổ truyền
Làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp lưu giữ kỹ nghệ dệt tay tinh xảo và sắc màu tự nhiên độc đáo. Khám phá kho tàng hoa văn di sản cổ truyền của người Chăm.
Làng gốm Chăm Bàu Trúc - Tinh hoa kỹ nghệ nặn tay nghìn năm của người Chăm
Làng gốm Chăm Bàu Trúc lưu giữ kỹ nghệ nung lộ thiên và đôi tay nặn gốm không dùng bàn xoay. Di sản văn hóa phi vật thể ghi dấu bản sắc độc bản của người Chăm.



