Bỏ qua đến nội dung

Nghề xoi trầm hương Vạn Giã - Kỹ nghệ bóc tách gỗ giác lưu giữ tinh hoa xứ Trầm

Lưu giữ bề dày lịch sử hơn một thế kỷ tại vùng đất Vạn Ninh trù phú, nghề xoi trầm hương Vạn Giã trở thành biểu tượng tinh hoa cho đức tính kiên nhẫn và bàn tay tài hoa của người thợ xứ Khánh trong hành trình đánh thức hương thơm linh thiêng của báu vật ngàn năm.

NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Nghệ nhân ngồi xoi tỉa trầm hương truyền thống tại làng nghề Vạn Thắng, Vạn Giã

Trên dải đất duyên hải miền Trung, Khánh Hòa từ lâu đã đi vào tâm thức dân gian qua câu ca dao mộc mạc về xứ sở non cao biển rộng với báu vật ngàn năm. Trong dòng chảy di sản ấy, nghề xoi trầm hương Vạn Giã tại vùng đất Vạn Ninh định hình nên một kỹ nghệ thủ công độc đáo bậc nhất, nơi người thợ dùng đôi mắt tinh tường và chiếc mác bén để bóc tách từng thớ gỗ xơ xác, giữ lại phần tinh túy thơm ngát của đất trời hội tụ trong lõi cây dó bầu cổ thụ.

Cội nguồn lịch sử của nghề xoi trầm hương Vạn Giã

Để thấu hiểu giá trị của từng khối trầm thơm ngát, người ta phải ngược dòng thời gian về những ngày đầu khai mở vùng đất duyên hải phương Nam. Lịch sử hình thành và phát triển của nghề xoi trầm hương Vạn Giã gắn chặt với không gian tự nhiên của rừng thiêng và ký ức mưu sinh của nhiều thế hệ tiền nhân.

Huyền tích Bà Mẹ Xứ Sở và dấu ấn cây dó bầu

Trong tâm thức của người dân bản địa Khánh Hòa, trầm hương không đơn thuần là một sản vật lâm sản quý giá mà còn là hiện thân của những huyền thoại linh thiêng. Tương truyền, Thiên Y A Na Thánh Mẫu, vị nữ thần bảo hộ được phụng thờ tôn kính tại di tích Tháp Bà Ponagar Nha Trang, đã ban phát giống cây thuốc quý và chỉ dẫn cho cư dân cách nhận biết mùi hương thanh tao toát ra từ những thân cây cổ thụ giữa đại ngàn Hòn Bà và dãy Trường Sơn hùng vĩ.

Khác với các loài gỗ thông thường, trầm hương chỉ được sinh ra từ vết thương của cây dó bầu khi bị sét đánh, nấm mốc xâm lấn hoặc tổn thương cơ giới trong tự nhiên. Để tự chữa lành, cây tiết ra những giọt nhựa sẫm màu kết tinh qua hàng chục năm để tích tụ thành khối trầm thơm ngát. Khi những người phu trầm đưa được phôi dó bầu tự nhiên về đồng bằng, công đoạn sơ chế đòi hỏi sự tỉ mẩn tột cùng đã khai sinh nên kỹ thuật xoi trầm độc đáo, đặt nền móng vững chắc cho danh xưng trầm hương Khánh Hòa vang danh khắp cõi trời Nam.

Không gian lập nghiệp tại thôn Phú Hội 1 Vạn Thắng

Tại huyện Vạn Ninh, địa bàn thị trấn Vạn Giã và vùng ven xã Vạn Thắng từ lâu đã trở thành trạm trung chuyển huyết mạch, nơi hội tụ nguồn nguyên liệu trầm hương tự nhiên từ các cánh rừng bạt ngàn giáp ranh Tây Nguyên. Trong số các địa phương giữ nghề, thôn Phú Hội 1 thuộc xã Vạn Thắng nổi lên như một thủ phủ gia công sầm uất bậc nhất. Ban đầu, các bậc cao niên trong làng chỉ tận dụng thời gian nông nhàn để đục tỉa những cành cây dó gãy đổ nhặt được từ rừng về làm hương thắp trong gia đình và đình miếu làng xóm.

Nhờ vị trí giao thương thuận lợi gần kề cửa biển vịnh Vân Phong và các tuyến đường thông thương Nam Bắc, những sản phẩm trầm hương qua bàn tay gọt giũa của người thợ Vạn Giã ngày càng được thương nhân khắp nơi săn đón. Đến năm 2016, Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa đã chính thức trao bằng công nhận danh hiệu Làng nghề truyền thống cho làng xoi trầm thôn Phú Hội 1, ghi nhận sự đóng góp của hàng trăm hộ gia đình bền bỉ gìn giữ di sản cha ông.

Cận cảnh đôi bàn tay khéo léo dùng mác xoi bóc tách từng thớ gỗ giác trắng để lộ lõi trầm hương
Cận cảnh đôi bàn tay khéo léo dùng mác xoi bóc tách từng thớ gỗ giác trắng để lộ lõi trầm hương

Dụng cụ độc bản định hình nghề xoi trầm hương Vạn Giã

Kỹ nghệ chế tác trầm hương không sử dụng máy móc hiện đại hay dây chuyền công nghiệp tự động mà dựa hoàn toàn vào hệ thống công cụ thủ công do chính người thợ rèn đúc. Sự tinh tế trong nghề xoi trầm hương Vạn Giã bắt đầu từ những chiếc mác xoi được thiết kế riêng biệt cho từng thao tác bóc tách chuẩn xác.

Bộ mác xoi với đa dạng kích thước chuyên dụng

Tài sản quý giá nhất của một người thợ xoi trầm chính là bộ mác xoi với hàng chục kích cỡ và hình dáng khác nhau, được gìn giữ cẩn thận như vật báu gia truyền. Mỗi chiếc mác có cấu tạo gồm phần cán gỗ vừa vặn trong lòng bàn tay và phần lưỡi thép tôi rèn công phu. Tùy thuộc vào hình dáng thô ráp của phôi gỗ và độ nông sâu của mạch dầu, người thợ sẽ linh hoạt chuyển đổi giữa mác bạt phẳng để phạt đi lớp vỏ mục bên ngoài, mác lòng máng cong để uốn lượn theo sớ gỗ, và mác mũi kim nhọn hoắt li ti để lách sâu vào các ngóc ngách hiểm hóc.

Đặc điểm của mác xoi trầm là lưỡi dao phải có độ mỏng vừa phải nhưng độ cứng cực cao, được làm từ thép lá sắc bén hoặc thép nhíp đã qua xử lý nhiệt độ kỹ lưỡng. Thợ giỏi nghề chỉ cần liếc mắt qua khúc gỗ là biết ngay phải dùng chiếc mác số mấy để chạm vào mép giác mà không làm sứt mẻ lớp dầu đen nhánh bên trong. Tiếng mác va chạm nhẹ nhàng vào thớ gỗ tạo nên âm thanh lách cách quen thuộc, vang vọng khắp các ngõ xóm bình yên của xứ Trầm mỗi độ ban mai.

Kỹ thuật mài bén và tạo dáng mũi dao đục

Một công đoạn không kém phần quan trọng trước khi bắt tay vào xoi gỗ là nghệ thuật mài dao và căn chỉnh góc lưỡi đục. Do gỗ dó bầu sau khi tích trầm thường có kết cấu đan xen phức tạp giữa phần giác gỗ mềm xốp và các mạch dầu trầm cứng đanh, lưỡi mác nếu không đạt độ sắc ngọt tuyệt đối sẽ dễ làm dập nát các đường vân tự nhiên. Người thợ xoi trầm phải dùng các phiến đá mài bùn tự nhiên hoặc đá mài dầu mịn màng để mài bóng lưỡi mác từng milimét.

Trong quá trình mài, người thợ liên tục dùng ngón tay cái miết nhẹ để cảm nhận độ mịn của mép cắt và độ cong thích hợp của đầu mũi dao. Việc làm chủ kỹ thuật mài bén không chỉ giúp thao tác đẩy mác trở nên chuẩn xác, uyển chuyển mà còn bảo vệ đôi bàn tay của người nghệ nhân khỏi những tổn thương do trượt dao trong suốt nhiều giờ lao động tập trung cao độ.

Hạng mục đặc trưngQuy chuẩn kỹ thuật thủ côngGiá trị văn hóa và ứng dụng
Dụng cụ mác bạtThép tôi sắc bén bản rộngPhạt bỏ lớp vỏ cây thô ráp và phần giác trắng tầng ngoài
Dụng cụ mác lòng mángLưỡi cong hình máng nướcUốn lượn theo các sớ gỗ tự nhiên để mở lối vào mạch trầm
Dụng cụ mác mũi kimLưỡi nhọn siêu nhỏ li tiXoi tỉa sạch giác trắng tại các kẽ nứt và nách gỗ hiểm hóc
Phôi gỗ dó bầuCây dó tự nhiên hoặc cấy tạo trầmCung cấp nguồn nguyên liệu chứa tinh dầu kết tinh qua nhiều năm
Tác phẩm trầm cảnhTạo tác nương theo hình thể tự nhiênTrưng bày nghệ thuật phong thủy và thưởng lãm hương sắc
Dăm trầm và bột trầmPhần gỗ tỉa vụn chứa hàm lượng dầu caoNguyên liệu chính chế tác hương nhang phục vụ nghi lễ tín ngưỡng

Kỹ nghệ tinh xảo trong nghề xoi trầm hương Vạn Giã

Bản chất cốt lõi của nghề xoi trầm nằm ở việc gọt bỏ đi những gì không phải là trầm để trả lại vẻ đẹp nguyên bản của tạo hóa. Sự tinh xảo trong nghề xoi trầm hương Vạn Giã thể hiện qua khả năng đọc thớ gỗ chuẩn xác và kỹ năng điều khiển mũi dao ở mức độ bậc thầy.

Công đoạn bóc tách lớp gỗ giác trắng bao quanh

Quy trình bóc tách đòi hỏi sự kết hợp nhịp nhàng giữa thị giác, xúc giác và sự nhạy bén của khứu giác. Khi tiếp nhận một phôi gỗ dó bầu xù xì, người thợ trước hết phải quan sát kỹ lưỡng hình thể tổng quát để định hình hướng đi của các mạch trầm ẩn giấu. Thao tác bóc tách gỗ giác mở đầu bằng việc dùng mác bạt gọt bỏ lớp vỏ cây thô ráp và phần giác trắng hoàn toàn không chứa tinh dầu ở tầng ngoài cùng.

Khi lưỡi dao chạm dần tới vùng chuyển tiếp giữa gỗ trắng và vệt dầu màu nâu sẫm, tốc độ đẩy mác phải chậm lại rõ rệt. Người thợ dùng lực cổ tay điều khiển mũi mác gọt từng lớp phoi gỗ mỏng manh, cẩn trọng bóc từng milimét giác trắng bám chặt trên bề mặt. Nếu sơ suất đẩy dao quá mạnh, phần trầm quý sẽ bị cắt đứt làm giảm sút giá trị của tác phẩm; ngược lại nếu để sót giác trắng, hương thơm khi đốt sẽ bị khét và không đạt được độ tinh khiết nguyên bản.

Nghệ thuật xoi tỉa nách gỗ tạo thế trầm cảnh

Đỉnh cao của sự khéo léo trong nghề chính là nghệ thuật tỉa trầm vào tận các hốc sâu, nách gỗ và kẽ nứt ngoằn ngoèo để tạo nên những tác phẩm trầm cảnh mỹ nghệ độc nhất vô nhị. Trầm hương tự nhiên không bao giờ tích tụ theo đường thẳng mà uốn lượn lồi lõm theo các nhánh cây và vết tổn thương của thân gỗ. Người nghệ nhân phải ngồi hàng giờ liền bên chiếc đôn gỗ nhỏ, nghiêng mình đón ánh sáng tự nhiên để đưa mũi mác siêu nhỏ luồn lách vào từng ngóc ngách hiểm hóc nhất.

Mỗi nhát đục tỉa đều được thực hiện với sự nâng niu tuyệt đối, nương theo hình hài tự nhiên của khối gỗ để giữ nguyên thế trầm hình ngọn núi, cánh buồm lướt sóng hay hang động kỳ vĩ. Các khối trầm cảnh sau khi hoàn thiện mang vẻ đẹp mộc mạc nhưng vô cùng sống động, phô diễn trọn vẹn những đường vân dầu đen óng ánh và những thớ gỗ hóa trầm cứng như đá mà không hề có sự can thiệp của keo dán hay chất tạo bóng nhân tạo.

Đánh giá chất lượng và sắc thái vân dầu trầm

Sau khi lớp gỗ giác được loại bỏ hoàn toàn, tác phẩm trầm hương sẽ được đưa ra thẩm định chất lượng dựa trên mật độ dầu, màu sắc và cấu trúc vân gỗ. Trầm hương thượng hạng thường sở hữu sắc nâu cánh gián đậm hoặc đen tuyền ánh tím, khi cầm trên tay cảm nhận rõ độ nặng đầm và cảm giác mát mịn tự nhiên. Các mạch dầu phân bố dày đặc, kết dính chặt chẽ tạo thành những dải hoa văn trừu tượng huyền ảo trên nền gỗ cổ thụ.

Bên cạnh yếu tố thị giác, giá trị tối thượng của trầm Vạn Giã được quyết định bởi hương thơm thanh khiết đặc trưng khó có sản phẩm nhân tạo nào sao chép được. Khi chưa đốt, khối trầm tỏa ra hương thơm thoang thoảng dịu ngọt; khi tiếp xúc với nhiệt độ hoặc đốt trên lư gốm, làn khói trắng mảnh mai bay thẳng lên không trung, mang theo mùi ngọt ngào ấm áp pha chút hương cỏ cây sương sớm, đem lại cảm giác an yên thanh tịnh tuyệt đối cho tâm hồn người thưởng thức.

Toàn cảnh làng nghề xoi trầm truyền thống và cơ sở chế tác tại xã Vạn Thắng bên cánh đồng trù phú huyện Vạn Ninh
Toàn cảnh làng nghề xoi trầm truyền thống và cơ sở chế tác tại xã Vạn Thắng bên cánh đồng trù phú huyện Vạn Ninh

Giá trị văn hóa tâm linh của nghề xoi trầm hương Vạn Giã

Vượt lên trên một công việc thủ công mưu sinh thuần túy, nghề xoi trầm đóng vai trò như chiếc cầu nối thiêng liêng giữa con người và thế giới tâm linh nguồn cội. Chiều sâu nhân văn trong nghề xoi trầm hương Vạn Giã đã bồi đắp nên bản sắc văn hóa độc đáo của dải đất duyên hải Nam Trung Bộ.

Nét đẹp dâng hương trong tín ngưỡng người Việt

Trong không gian văn hóa tâm linh của người Việt, nén hương trầm là phương tiện truyền tải lòng thành kính của con cháu tới tổ tiên và các bậc thần linh tiền bối. Làn khói trầm quyện tỏa trong các nghi lễ trang nghiêm của Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang hay tại các ngôi đình miếu cổ kính trên khắp dải đất miền Trung đều khởi nguồn từ những hạt bột trầm và mảnh trầm vụn được thu gom sau quá trình xoi tỉa công phu của người thợ Vạn Ninh.

Người dân quan niệm rằng trầm hương tích tụ linh khí của đất trời qua bao giông bão nên có khả năng thanh lọc không gian, tẩy trừ uế khí và đem lại nguồn năng lượng an lành, may mắn. Việc nâng niu từng mảnh trầm vụn để chế tác nhang nụ, nhang vòng thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với thiên nhiên đã hào phóng ban tặng báu vật thiêng liêng cho con người xứ biển.

Bảo tồn di sản và phát triển du lịch làng nghề

Trước những biến động của đời sống kinh tế, cộng đồng cư dân Vạn Thắng và Vạn Giã đã chủ động chuyển đổi mô hình, nhân rộng diện tích trồng cây dó bầu cấy trầm vi sinh để đảm bảo nguồn nguyên liệu bền vững lâu dài. Những xưởng xoi trầm truyền thống được gìn giữ khang trang nhưng vẫn bảo tồn nguyên vẹn kỹ thuật thủ công gia truyền, tạo việc làm ổn định cho hàng trăm lao động địa phương.

Hiện nay, làng nghề xoi trầm Vạn Giã đang tích cực kết nối với các tuyến du lịch trải nghiệm di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa. Du khách sau khi khám phá danh thắng Mũi Đôi Hòn Đầu Vạn Ninh Khánh Hòa, thưởng ngoạn vùng sản xuất tỏi sẻ Vạn Ninh Khánh Hòa trứ danh hay ghé thăm làng nghề làm muối Hòn Khói Ninh Hòa Khánh Hòa có thể dừng chân tại Vạn Thắng để tận mắt chiêm ngưỡng thao tác xoi tỉa trầm, lắng nghe câu chuyện về cây dó bầu và cảm nhận mùi hương trầm thơm ngát vấn vương trên từng đầu ngón tay.

Trải qua bao thăng trầm của thời gian, nghề xoi trầm hương Vạn Giã vẫn sừng sững như một biểu tượng sống động cho tình yêu nghề, sự kiên trì nhẫn nại và tâm hồn hướng thiện của con người miền biển đảo. Cùng với hệ thống thông tin di sản được lưu giữ và quảng bá trên Khánh Hòa NSSC, làng nghề truyền thống này sẽ tiếp tục tỏa hương thơm ngát trong lòng bè bạn bốn phương, góp phần làm rạng rỡ thêm bức tranh văn hóa đa sắc màu của quê hương xứ sở.

Chia sẻ:
KC

NSSC Khánh Hòa

khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Khánh Hòa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất