Bánh xèo mực Nha Trang - Dấu ấn ẩm thực khuôn sắt đẫm vị đại dương
NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Nằm bên bờ biển miền Trung hiền hòa với những bến cá nhộn nhịp tàu thuyền cập cảng mỗi sớm mai, phố biển Khánh Hòa đã sản sinh ra món bánh xèo mực Nha Trang mang phong vị độc bản không nơi nào sánh kịp. Khác với những chiếc bánh xèo chảo lớn ở đồng bằng Nam Bộ, thức quà dân dã nơi đây được đúc trong những chiếc khuôn sắt tròn nhỏ xinh, lớp vỏ giòn rụm ôm trọn những con mực cơm, mực sữa tươi nguyên túi mật đen ngọt lịm vị đại dương.
Cội nguồn hình thành bánh xèo mực Nha Trang ven cửa biển
Sự ra đời và định hình của món bánh xèo nhân mực tươi gắn liền với phương thức sinh kế ngư nghiệp của cư dân vùng cửa sông ven biển Khánh Hòa. Từ tập quán tận dụng nguồn hải sản đánh bắt gần bờ trong ngày, người dân địa phương đã kiến tạo nên một nét văn hóa ẩm thực đậm dấu ấn bản địa.
Sự biến tấu từ chiếc chảo khuôn sắt nhỏ miền Trung
Trong dòng chảy ẩm thực truyền thống của dải đất duyên hải miền Trung, các món bánh làm từ bột gạo tráng mỏng trên khuôn nóng từ lâu đã gắn bó với đời sống cư dân nông ngư nghiệp. Khi giao thoa với nhịp sống của đô thị biển bên bờ vịnh Nha Trang, kỹ thuật đúc bánh xèo đã có bước cải tiến thú vị thông qua hệ thống lò than chuyên dụng đặt nhiều chiếc chảo khuôn sắt nhỏ hoặc khuôn gang tròn có đường kính vừa bằng lòng bàn tay.
Việc chuyển đổi sang chảo khuôn sắt nhỏ có tay cầm và nắp đậy hình vòm giúp người thợ kiểm soát nhiệt lượng chính xác trên từng chiếc bánh. Nhờ khả năng dẫn nhiệt nhanh và giữ nhiệt cao của sắt gang trên bếp than hồng, lớp bột gạo khi tráng vào khuôn lập tức xèo lên giòn tan ở phần viền mà chỉ cần thoa một lớp dầu mỏng. Cách đúc khuôn nhỏ vừa giữ được kích thước gọn gàng miền Trung, vừa tạo độ sâu lòng lý tưởng để chứa trọn nhân hải sản tươi sống của món bánh xèo mực Nha Trang.
Nhịp sống bến cá và tập quán ẩm thực ven sông Cái
Cái nôi nuôi dưỡng danh tiếng của bánh xèo mực Nha Trang gắn liền với các xóm chài cổ quanh cửa sông Cái, dưới chân cụm di tích Tháp Bà Ponagar Nha Trang uy nghiêm và khu vực ven biển gần danh thắng Hòn Chồng Nha Trang. Tại vùng cửa sông giao hòa giữa nước ngọt thượng nguồn và nước mặn ngoài khơi, hàng trăm ghe lưới nhỏ đánh bắt gần bờ thường xuyên cập bến vào sáng sớm hoặc đầu giờ chiều, mang theo những mẻ mực nhỏ và tôm biển tươi rói.
Thay vì phải qua bảo quản đông lạnh hay vận chuyển đi xa, người dân xóm chài Cù Lao và Bóng Tháp đã trực tiếp đưa những con mực vừa rời mặt biển lên bếp lò đúc bánh ngay bên hiên nhà. Tập quán chế biến tức thời từ bến cảng lên bàn ăn ấy đã định hình chuẩn mực khắt khe về độ tươi nguyên của bánh xèo mực Nha Trang, biến thức quà chiều bình dị của ngư dân thành niềm tự hào ẩm thực xứ Trầm Hương.
Nguyên liệu đại dương làm nên bánh xèo mực Nha Trang
Sức hấp dẫn cốt lõi tạo nên thương hiệu của món bánh xèo phố biển không nằm ở sự cầu kỳ của gia vị tẩm ướp mà ở độ tươi thuần khiết của nguyên liệu tự nhiên. Mỗi thành phần từ con mực, con tôm đến hạt gạo đều phản ánh sự trù phú của hệ sinh thái biển đảo và đồng bằng Khánh Hòa.
Tuyển chọn mực cơm, mực sữa tươi nguyên túi mật đen
Điểm nhấn độc đáo khiến bánh xèo mực Nha Trang khác biệt với mọi biến thể bánh xèo khác chính là việc sử dụng mực cơm nguyên con hoặc những con mực sữa tươi nguyên túi mật có kích thước nhỏ nhắn vừa vặn với lòng khuôn sắt. Nguồn mực này được ngư dân câu hoặc kéo lưới tại các ngư trường nước sâu dọc theo vịnh Vân Phong, vùng biển Nha Trang tới vịnh Cam Ranh. Những con mực đạt chuẩn có lớp da trắng trong lấp lánh đốm sắc tố nhấp nhánh, thớ thịt dày giòn và đầu râu dính chặt vào thân.
Theo bí quyết truyền thống của người phố biển, mực cơm nguyên con sau khi rửa nhẹ bằng nước biển hoặc nước muối pha từ hạt muối tinh khiết của làng nghề làm muối Hòn Khói Ninh Hòa Khánh Hòa sẽ được giữ nguyên hình dáng mà không mổ bụng lấy túi mực. Phần mực sữa tươi nguyên túi mật bảo toàn bên trong thân mực là thước đo chứng minh hải sản vừa đánh bắt trong ngày, bởi chỉ có mực thật sự tươi sống mới cho phần mật đen ngọt béo, thơm bùi và không tanh.
Sự hòa quyện giữa bột gạo quê, tôm đất và giá đỗ
Để tôn vinh vị ngọt của mực tươi, lớp vỏ bột gạo giòn rụm của bánh xèo mực Nha Trang được pha chế hài hòa giữa bột gạo tẻ xay nước truyền thống cùng lượng nhỏ bột nghệ tươi và nước cốt dừa thanh nhẹ. Nhiều lò bánh truyền thống tại Nha Trang giữ nguyên sắc trắng ngà mộc mạc của bột gạo hoặc chỉ điểm xuyết sắc vàng nhạt để không lấn át mùi thơm của hải sản nướng trên chảo khuôn sắt nhỏ.
Song hành cùng những con mực cơm nguyên con căng tròn là những con tôm đất biển tươi vỏ mỏng thịt chắc, đôi khi kết hợp thêm trứng cút hoặc vài lát thịt ba chỉ thái mỏng tạo độ béo ngậy. Khi nhân hải sản vừa săn lại trên mặt chảo nóng, một vốc giá đỗ hành lá tươi xanh mướt được rải đều lên trên trước khi đậy nắp vung. Hơi nước ngọt lành tiết ra từ giá đỗ và hành hoa quyện cùng dịch ngọt của tôm mực giúp chiếc bánh vừa giòn tan ở vành ngoài vừa giữ độ ẩm mềm ngọt ở tâm bánh.
- Mực biển nguyên bản: Tuyển chọn mực cơm nguyên con và mực sữa tươi nguyên túi mật vừa cập bến cảng có độ giòn ngọt tự nhiên.
- Tôm đất vùng vịnh: Phối hợp tôm đất biển tươi đánh bắt ven bờ giúp tăng sắc đỏ cam bắt mắt và vị ngọt thanh đạm.
- Khuôn đúc truyền thống: Đổ bánh trên dàn chảo khuôn sắt nhỏ đặt trên lò than củi rực hồng giúp truyền nhiệt nhanh và đều.
- Nền bột và rau củ: Kết hợp lớp vỏ bột gạo giòn rụm tráng mỏng cùng giá đỗ hành lá tươi giữ trọn độ giòn mát bên trong nhân bánh.
- Nước chấm và rau sống: Thưởng thức cùng nước mắm ớt tỏi chua ngọt pha từ mắm cốt cá cơm và rổ rau sống ăn kèm đa dạng hương vị.

Đặc trưng cảm quan độc đáo của bánh xèo mực Nha Trang
Trải nghiệm thưởng thức món bánh xèo phố biển là hành trình đánh thức đa giác quan từ âm thanh xèo xèo vui tai bên bếp lửa đến hương vị biển cả bùng nổ nơi đầu lưỡi. Sự đối lập thú vị giữa lớp vỏ bột gạo mỏng giòn và túi mật mực béo ngậy tạo nên dấu ấn ẩm thực khó phai.
Lớp vỏ giòn rụm ít dầu mỡ từ lò khuôn sắt
Khi chiếc chảo khuôn sắt nhỏ đạt độ nóng già trên bếp than hồng, người thợ tráng nhẹ lớp dầu mỏng, thả hai đến ba con mực cơm nguyên con cùng tôm đất biển tươi vào đảo sơ rồi múc một vá bột gạo tráng đều quanh lòng khuôn. Tiếng bột gặp sắt nóng kêu xèo vang giòn cũng là khởi nguồn tên gọi bánh xèo dân dã. Sau khi thêm giá đỗ hành lá tươi và đậy nắp vung sắt hơn một phút, hơi nóng trong khuôn làm chín căng con mực trong khi rìa bánh tự tróc khỏi thành khuôn và chuyển màu vàng nâu giòn rụm.
Nhờ kỹ thuật đúc trên chảo khuôn sắt nhỏ dùng rất ít chất béo, chiếc bánh xèo mực Nha Trang khi gắp ra đĩa có cấu trúc vỏ bột gạo giòn rụm ở vành viền rỗ tổ ong, nhưng đế bánh ở giữa ôm lấy thân mực vẫn giữ độ dẻo mềm vừa phải, tỏa hương thơm của gạo tẻ nướng hòa quyện cùng mùi hải sản chín tới.
Vị ngọt bùi của mật mực đen hòa cùng nước chấm
Khoảnh khắc ấn tượng nhất khi thưởng thức bánh xèo mực Nha Trang diễn ra ngay khi người ăn cắn nhẹ vào thân con mực sữa tươi nguyên túi mật nằm giữa lòng bánh. Lớp thịt mực dày giòn sần sật vỡ ra, giải phóng dòng mật mực màu đen óng ánh cùng phần sữa mực trắng ngần béo ngậy. Túi mật của những con mực cơm nguyên con tươi sống vùng biển Khánh Hòa sở hữu vị ngọt đậm đà, bùi béo và thơm nồng hương vị đại dương.
Khi chấm ngập miếng bánh vào chén nước mắm ớt tỏi chua ngọt pha chế từ cốt nước mắm Nha Trang truyền thống cùng tép tỏi Phan Rang Ninh Thuận giã nhuyễn và ớt xiêm cay nồng, chút mật mực đen hòa tan vào nước mắm tạo nên hỗn hợp nước chấm sánh đậm đặc biệt. Vị mặn ngọt thanh tao của nước mắm cá cơm, vị chua cay của chanh tỏi ớt quyện chặt lấy vị ngọt bùi của mật mực làm bừng tỉnh mọi giác quan.
| Thành phần cấu trúc | Nguyên liệu và phương pháp chế tác | Đặc tính cảm quan và dấu ấn hương vị |
|---|---|---|
| Khuôn đúc truyền nhiệt | Dàn chảo khuôn sắt nhỏ hoặc khuôn gang tròn có nắp đậy trên bếp than | Truyền nhiệt mạnh và đều, tạo hình bánh tròn nhỏ vừa vặn bằng lòng bàn tay |
| Lớp vỏ tinh bột | Bột gạo tẻ xay nước tráng mỏng tạo vỏ bột gạo giòn rụm ít dầu mỡ | Viền bánh vàng nâu giòn tan nhiều lỗ khí, tâm bánh mềm dẻo thơm mùi gạo |
| Nhân mực đại dương | Những con mực cơm nguyên con và mực sữa tươi nguyên túi mật đen | Thịt mực giòn ngọt sần sật, túi mật vỡ ra béo bùi đậm đà hương vị biển |
| Nhân tôm và rau củ | Tổ hợp tôm đất biển tươi kết hợp cùng giá đỗ hành lá tươi | Bổ sung vị ngọt thanh của tôm đất và độ giòn mát mọng nước của giá đỗ |
| Nước chấm và rau kèm | Chén nước mắm ớt tỏi chua ngọt dùng cùng đĩa rau sống ăn kèm | Trung hòa vị béo, kết nối hài hòa vị chua, cay, mặn, ngọt và hương thảo mộc |

Văn hóa thưởng thức và giá trị bánh xèo mực Nha Trang
Gắn bó với nhịp sống bình dị của người dân miền biển qua nhiều thập kỷ, món bánh xèo khuôn sắt đã trở thành một phần ký ức văn hóa không thể tách rời của đô thị biển Nha Trang. Trong mỗi chiếc bánh nóng giòn là tấm lòng hào sảng của ngư dân và sự trân quý đối với nguồn lộc biển thiên nhiên.
Nghệ thuật kết hợp rau sống bản địa và nước mắm
Người dân Khánh Hòa thưởng thức bánh xèo mực Nha Trang theo phong cách dân dã nhưng tinh tế trong cách phối hợp âm dương hàn nhiệt. Đĩa bánh xèo nóng hổi vừa nhấc khỏi chảo khuôn sắt nhỏ luôn được dọn kèm rổ rau sống ăn kèm tươi xanh gồm xà lách non, cải bẹ xanh cay nhẹ, tía tô, diếp cá, húng quế, rau răm cùng dưa leo và xoài chua thái mỏng.
Tùy theo thói quen thưởng thức, người ăn có thể dùng lá xà lách và cải xanh cuộn tròn chiếc bánh xèo có mực cơm nguyên con, tôm đất biển tươi và giá đỗ hành lá tươi bên trong rồi chấm đẫm vào chén nước mắm ớt tỏi chua ngọt, hoặc gắp trực tiếp miếng vỏ bột gạo giòn rụm cùng mực sữa tươi nguyên túi mật nhúng ngập trong chén nước mắm ớt tỏi. Vị the cay của cải xanh và vị chua thanh của xoài non cân bằng tính hàn của hải sản, tạo dư vị thanh mát.
Sức sống bền bỉ của thức quà dân dã xứ Trầm Hương
Trong đời sống văn hóa và lễ hội của cư dân vạn chài, những mẻ bánh xèo mực Nha Trang đầu tiên làm từ lộc biển tươi ngon luôn gắn liền với lòng biết ơn đại dương trong các dịp lễ hội Cầu ngư Khánh Hòa hay mùa trẩy hội tháng ba âm lịch tại Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang. Trải qua bao biến thiên thời gian, những bếp lửa than hồng đúc bánh xèo mực bên bờ sông Cái vẫn đỏ lửa mỗi ngày, giữ gìn nếp ẩm thực mộc mạc của cha ông. Đồng hành cùng công cuộc bảo tồn di sản văn hóa địa phương, chuyên trang Khánh Hòa NSSC đóng vai trò số hóa, lưu trữ hệ thống dữ liệu chuẩn xác về các giá trị ẩm thực, danh thắng và làng nghề truyền thống của tỉnh nhà.
- Tinh hoa lộc biển tươi sống: Tôn vinh trọn vẹn độ ngọt tự nhiên của mực cơm nguyên con và mực sữa tươi nguyên túi mật đánh bắt trong ngày.
- Kỹ nghệ đúc khuôn sắt độc đáo: Bảo tồn phương pháp tráng bánh trên chảo khuôn sắt nhỏ tạo lớp vỏ bột gạo giòn rụm không ngấy dầu.
- Sự cân bằng dinh dưỡng bản địa: Kết hợp hài hòa giữa đạm hải sản của tôm đất biển tươi, chất xơ từ giá đỗ hành lá tươi cùng rau sống ăn kèm.
- Dấu ấn văn hóa vạn chài: Phản ánh nhịp sống gắn bó với biển cả và tính cách mộc mạc, chân thành của người dân phố biển Nha Trang.
Mang trong mình tiếng reo vui của bột gạo trên khuôn gang nóng bỏng cùng vị ngọt sâu lắng của những con mực tươi nguyên từ lòng biển mẹ, bánh xèo mực Nha Trang thực sự là một tuyệt phẩm ẩm thực dân gian của vùng đất Khánh Hòa. Mỗi chiếc bánh giòn thơm quyện cùng nước mắm ớt tỏi chua ngọt không chỉ làm say đắm lòng người thưởng thức mà còn khắc họa sống động bức tranh văn hóa biển đảo giàu bản sắc của miền Trung Việt Nam.
NSSC Khánh Hòa
khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Ẩm thực Khánh Hòa.
Bài liên quan
Vịnh Cam Ranh - Vùng vịnh nước sâu kín gió và tuyệt tác bán đảo tự nhiên
Vịnh Cam Ranh sở hữu mặt nước sâu kín gió được bán đảo Cam Ranh và cụm đảo Tứ Bình che chắn. Cùng khám phá địa chất, sinh thái và lịch sử vùng vịnh tự nhiên.
Mũi Dinh Ninh Thuận - Mũi đá hoa cương và hải đăng trăm tuổi nơi cực nam vùng vịnh
Mũi Dinh Ninh Thuận hội tụ núi đá hoa cương sừng sững, đồi cát bay kỳ vĩ và ngọn hải đăng cổ xây dựng năm 1904 vươn ra vùng biển xanh ngắt Nam Trung Bộ.
Đồi cát Nam Cương - Vẻ đẹp nguyên sơ của tiểu sa mạc gió cát miền nắng Phan Rang
Đồi cát Nam Cương tại xã An Hải trải rộng gần bảy trăm héc ta với những triền cát di động uốn lượn theo gió biển, ôm trọn không gian văn hóa Chăm bản địa.



