Nho Phan Rang Ninh Thuận - Thức quà ngọt lành kết tinh từ miền đất nắng gió
NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Giữa miền duyên hải cực Nam Trung Bộ rực rỡ nắng vàng, nho Phan Rang Ninh Thuận hiện lên như một kỳ tích nông nghiệp xanh mát vươn mình từ vùng đất cát pha khô hạn bậc nhất cả nước. Không chỉ tạo dựng thủ phủ trồng nho trù phú bậc nhất Việt Nam, sản vật này còn kết tinh bản lĩnh thích ứng thiên nhiên bền bỉ và tri thức canh tác độc đáo của cư dân bên dòng sông Dinh.
Lịch sử bén rễ và tiểu khí hậu nho Phan Rang Ninh Thuận
Câu chuyện đưa cây nho từ loài cây ôn đới – cận nhiệt đới trở thành cây trồng chủ lực gắn với danh tiếng nho Phan Rang Ninh Thuận là hành trình hơn nửa thế kỷ thuần hóa giống cây trồng trong điều kiện khí hậu bán khô hạn đặc thù. Chính sự khắc nghiệt của nắng và gió lại trở thành món quà vô giá mà thiên nhiên ban tặng để trái nho nơi đây tích tụ vị ngọt đậm đà khác biệt.
Hành trình thuần hóa cây nho trên vùng đất nắng gió
Theo các tư liệu nông nghiệp địa phương, cây nho bắt đầu được du nhập và trồng thử nghiệm tại vùng đất Phan Rang từ những năm 1960, trước khi phát triển thành vùng chuyên canh hàng hóa quy mô lớn từ cuối thập niên 1970 và đầu thập niên 1980. Khi mới bén rễ trên dải đất ven biển Nam Trung Bộ, cây nho đã tìm thấy sự tương thích kỳ diệu với chế độ bức xạ mặt trời dồi dào, mở ra một hướng đi hoàn toàn mới cho nền nông nghiệp vùng khô hạn vốn trước đó chỉ quen thuộc với cây lúa, cây bông và chăn nuôi gia súc.
Trải qua nhiều thập kỷ nghiên cứu lai tạo, tuyển chọn giống của Viện Nghiên cứu Bông và Phát triển nông nghiệp Nha Hố cùng kinh nghiệm đúc kết qua từng mùa vụ của các thế hệ nông dân và những người tiên phong gây dựng thương hiệu nông sản bản địa như doanh nhân Bùi Trọng Quân, vùng chuyên canh nho Phan Rang Ninh Thuận đã không ngừng mở rộng diện tích tại thành phố Phan Rang – Tháp Chàm và các huyện Ninh Phước, Ninh Hải, Ninh Sơn, Thuận Nam. Từ những giàn nho truyền thống ban đầu, cây nho đã vươn lên thành biểu tượng kinh tế nông nghiệp và văn hóa sinh thái đặc trưng của vùng đất nắng gió.
Tiểu khí hậu khô hạn và thổ nhưỡng ven sông Dinh
Yếu tố cốt lõi tạo nên chất lượng và hương vị không thể trộn lẫn của nho Phan Rang Ninh Thuận chính là vùng tiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa bán khô hạn độc nhất vô nhị tại Việt Nam. Được bao bọc bởi bức tường địa hình núi cao ở ba phía Bắc, Tây và Đông với dãy núi thuộc Vườn quốc gia Núi Chúa chắn gió mùa Đông Bắc và dãy Trường Sơn Nam chắn gió mùa Tây Nam, vùng đồng bằng lòng chảo Phan Rang có lượng mưa trung bình năm rất thấp (khoảng 700 – 800 mm/năm), độ ẩm không khí thấp và số giờ nắng đạt từ 2.600 đến 2.800 giờ mỗi năm.
Nền nhiệt độ cao, biên độ nhiệt ngày và đêm chênh lệch rõ rệt cùng bầu trời quang mây quanh năm giúp quá trình quang hợp của lá nho diễn ra mạnh mẽ, thúc đẩy sự chuyển hóa và tích lũy đường tự nhiên (Brix) trong thịt quả đạt mức tối ưu mà ít bị nấm mốc gây hại. Bên cạnh đó, tầng thổ nhưỡng phù sa cổ pha cát tơi xốp, thoát nước nhanh và giàu khoáng chất bồi đắp dọc lưu vực sông Dinh — nơi có hệ thống thủy lợi cổ đập Nha Trinh và kênh Chàm của người Chăm Ninh Thuận dẫn nước tưới tiêu suốt hàng thế kỷ dưới bóng tháp Po Klong Garai Phan Rang — đã cung cấp nguồn dinh dưỡng khoáng cân bằng để bộ rễ nho ăn sâu nuôi dưỡng những chùm quả căng mọng.

Các giống nho chủ lực và dưỡng chất nho Phan Rang Ninh Thuận
Sự đa dạng về nguồn gen giống cây trồng cùng kỹ thuật chọn tạo giống thích ứng biến đổi khí hậu đã mang lại cho nho Phan Rang Ninh Thuận bảng màu sắc và hương vị phong phú. Từ giống nho đỏ truyền thống gắn bó hàng chục năm đến các giống nho xanh, nho hồng cao cấp, mỗi dòng sản vật đều sở hữu cấu trúc hình thái và giá trị sinh học riêng biệt.
Đặc điểm giống nho đỏ Cardinal và nho xanh NH01-48
Trong cơ cấu giống tạo nên danh tiếng của nho Phan Rang Ninh Thuận, hai giống nho chủ lực được bảo hộ và canh tác phổ biến nhất là nho đỏ Cardinal và nho xanh NH01-48, bên cạnh các giống nho mới như nho hồng NH01-152 hay nho rượu Syrah, Cabernet Sauvignon:
- Giống nho đỏ Cardinal: Là giống nho ăn tươi truyền thống lâu đời nhất và chiếm diện tích lớn nhất tại vùng Phan Rang, Ninh Phước và làng nho Thái An (xã Vĩnh Hải, huyện Ninh Hải) trên cung đường hướng ra vịnh Vĩnh Hy. Chùm nho đỏ Cardinal có dạng hình chóp nón, quả hình cầu tròn đều đặn, vỏ mỏng bóng mượt phủ một lớp phấn trắng tự nhiên. Khi chín hoàn toàn dưới nắng Phan Rang, vỏ quả chuyển màu đỏ tươi đến đỏ thẫm, thịt quả mềm mọng nước, vị ngọt thanh hòa quyện cùng chút chua dịu nhẹ ở phần sát vỏ.
- Giống nho xanh NH01-48: Được Viện Nghiên cứu Bông và Phát triển nông nghiệp Nha Hố tuyển chọn và công nhận giống tiến bộ kỹ thuật từ năm 2002. Quả nho xanh NH01-48 có hình bầu dục thuôn dài, kích thước lớn, vỏ quả dày hơn nho đỏ và chuyển sang màu xanh vàng hổ phách óng ả khi chín tới. Cấu trúc thịt quả trong, chắc giòn, độ đường đạt từ 16 đến 19 độ Brix, mang vị ngọt đậm đà, hầu như không chát và có khả năng bảo quản vận chuyển đi xa rất tốt.
| Tiêu chí phân biệt | Giống nho đỏ Cardinal truyền thống | Giống nho xanh NH01-48 đặc sản | Các giống nho chế biến vang và nho mới (NH01-152, Syrah) |
|---|---|---|---|
| Hình thái quả và chùm | Quả hình cầu tròn, vỏ mỏng màu đỏ tươi đến đỏ sẫm, chùm hình nón | Quả hình bầu dục thuôn dài, vỏ dày màu xanh ngả vàng nhạt khi chín | Quả bầu dài màu hồng phấn (NH01-152) hoặc quả nhỏ vỏ tím đen đậm (nho vang) |
| Cấu trúc thịt và hương vị | Thịt quả mềm mọng nước, vị ngọt thanh đan xen hậu vị chua dịu nhẹ | Thịt quả chắc giòn, trong suốt, vị ngọt đậm đà, ít hạt và không chát | Độ đường cao (18–22 độ Brix), giàu hương thơm tự nhiên và hợp chất tannin |
| Chu kỳ sinh trưởng | Thời gian từ cắt cành đến thu hoạch khoảng 85–95 ngày, cho 3 vụ/năm | Thời gian từ cắt cành đến thu hoạch khoảng 105–115 ngày, cho 2–3 vụ/năm | Thời gian sinh trưởng 110–120 ngày, thích nghi tốt trên đất cát pha sỏi |
Thành phần polyphenol, resveratrol và khoáng chất tự nhiên
Không chỉ cuốn hút bởi hương vị tươi mát giữa miền nhiệt đới, nho Phan Rang Ninh Thuận còn là nguồn cung cấp các hợp chất sinh học thực vật và vi chất dinh dưỡng dồi dào. Nhờ sinh trưởng dưới cường độ ánh nắng mặt trời mạnh và khí hậu khô ráo, cây nho tự tổng hợp hàm lượng lớn các chất chống oxy hóa tự nhiên thuộc nhóm polyphenol, flavonoid, anthocyanin và đặc biệt là hoạt chất resveratrol tập trung nhiều trong lớp vỏ quả và hạt nho.
Hợp chất resveratrol và proanthocyanidin trong vỏ và hạt nho Phan Rang Ninh Thuận có tác dụng bảo vệ thành mạch máu, hỗ trợ sức khỏe hệ tim mạch, trung hòa các gốc tự do và làm chậm quá trình lão hóa tế bào. Trong phần thịt quả chứa tỷ lệ cân đối giữa đường glucose và fructose tự nhiên giúp bồi hoàn năng lượng tức thì, kết hợp cùng hàm lượng cao vitamin C, vitamin K, vitamin nhóm B và các khoáng chất thiết yếu như kali, canxi, sắt, magie và phốt pho.
Tri thức canh tác giàn leo và chế biến nho Phan Rang Ninh Thuận
Để biến vùng đất cát pha thiếu nước thành những cánh đồng nho bạt ngàn xanh tốt quanh năm, người nông dân địa phương đã sáng tạo và hoàn thiện quy trình kỹ thuật canh tác nho Phan Rang Ninh Thuận theo kiểu giàn leo ngang đặc trưng, kết hợp chặt chẽ giữa kinh nghiệm điều tiết sinh lý cây trồng với truyền thống chế biến nông sản bản địa.
Kỹ thuật đan giàn ngang, bấm ngọn và điều tiết nước tưới
Điểm khác biệt dễ nhận thấy nhất trong phương thức canh tác nho Phan Rang Ninh Thuận so với lối trồng nho hàng rào thẳng đứng ở các nước ôn đới là hệ thống giàn nho leo ngang cao từ 1,8 đến 2 mét tính từ mặt đất. Hệ thống trụ bê tông vững chắc kết hợp mạng lưới dây kẽm đan ô vuông phía trên giúp tán lá nho vươn rộng phủ kín mặt giàn như một tấm thảm xanh khổng lồ. Cấu trúc giàn ngang này vừa tối ưu hóa diện tích đón nắng quang hợp của tầng lá phía trên, vừa che chắn cho các chùm quả treo lơ lửng phía dưới không bị cháy nắng gay gắt, đồng thời giảm thiểu sức tàn phá của gió chướng thổi mạnh từ biển vào.
Nhờ nền nhiệt ấm áp quanh năm, người trồng nho Phan Rang Ninh Thuận đã nắm vững kỹ thuật cắt cành tạo tán và bấm ngọn để chủ động điều khiển thời điểm ra hoa, đậu quả, cho phép thu hoạch từ 2 đến 3 vụ mỗi năm (vụ Đông Xuân, vụ Xuân Hè và vụ Hè Thu). Song hành cùng cây nho, người dân địa phương còn luân canh, xen canh hiệu quả với các cây trồng đặc hữu chịu hạn khác như táo xanh Ninh Thuận và tỏi Phan Rang Ninh Thuận, đồng thời ứng dụng hệ thống tưới tiết kiệm nhỏ giọt quanh gốc để giữ độ ẩm đất ổn định.

Nghệ thuật ủ mật nho, rượu nho và sấy khô truyền thống
Từ nguồn nguyên liệu trái tươi dồi dào sau mỗi mùa thu hoạch rộ, cư dân bản địa đã phát triển nghề chế biến sâu gắn liền với sản vật rượu nho Phan Rang Ninh Thuận, mật nho và nho sấy khô truyền thống. Khác với quy trình sản xuất công nghiệp sử dụng hương liệu tổng hợp, nghệ thuật ủ rượu nho và mật nho cổ truyền của người dân Phan Rang dựa hoàn toàn vào quá trình lên men vi sinh tự nhiên từ lớp men phấn trắng (Saccharomyces cerevisiae) có sẵn trên vỏ những chùm nho đỏ Cardinal chín mọng vừa hái xuống từ giàn.
Những chùm nho chín già đạt độ đường cao nhất được tuyển chọn, làm sạch, nghiền dập cả vỏ và hạt rồi xếp xen kẽ với đường cát theo tỷ lệ gia truyền trong các chum sành kín khí. Trải qua nhiều tháng ủ chượp, dịch cốt nho tiết ra hòa quyện cùng sắc đỏ ruby từ vỏ quả, tách chiết thành dòng mật nho sánh đặc ngọt dịu và phần rượu nho nồng nàn hương trái cây chín. Bên cạnh đó, những chùm nho tươi còn được chế biến thành nho sấy dẻo giữ nguyên hạt dưới nắng gió tự nhiên, bảo tồn trọn vẹn hương vị chua ngọt thanh tao.
Giá trị Chỉ dẫn địa lý và văn hóa nho Phan Rang Ninh Thuận
Trải qua hơn nửa thế kỷ gắn bó với mảnh đất và con người vùng cực Nam Trung Bộ, nho Phan Rang Ninh Thuận đã vượt qua khuôn khổ của một mặt hàng nông sản thuần túy để trở thành di sản nông nghiệp được bảo hộ cấp Quốc gia và là tâm điểm của các sự kiện văn hóa tầm cỡ.
Bảo hộ Chỉ dẫn địa lý Quốc gia cho nho Ninh Thuận
Ngày 07 tháng 02 năm 2012, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) đã chính thức ban hành Quyết định cấp Giấy chứng nhận đăng ký Chỉ dẫn địa lý số 00030 cho sản phẩm "Ninh Thuận" dùng cho quả nho tươi. Đây là cột mốc pháp lý và khoa học quan trọng khẳng định mối liên hệ hữu cơ giữa danh tiếng, phẩm chất đặc thù của nho Phan Rang Ninh Thuận với điều kiện địa lý tự nhiên và quy trình kỹ thuật canh tác truyền thống của cư dân địa phương tại thành phố Phan Rang – Tháp Chàm cùng các huyện Ninh Phước, Ninh Hải, Ninh Sơn, Thuận Nam, Thuận Bắc và Bác Ái.
Việc xác lập quyền bảo hộ Chỉ dẫn địa lý Quốc gia không chỉ bảo vệ giá trị thương hiệu nông sản bản địa trước thị trường trong nước và quốc tế, mà còn thúc đẩy việc chuẩn hóa quy trình canh tác nông nghiệp sạch theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP và nông nghiệp hữu cơ công nghệ cao, bảo tồn nguồn gen các giống nho quý của Việt Nam.
Không gian Lễ hội Nho và Vang Ninh Thuận đầy tự hào
Biểu tượng văn hóa rực rỡ nhất tôn vinh cây nho và người trồng nho chính là Lễ hội Nho và Vang Ninh Thuận được tổ chức định kỳ hai năm một lần tại thành phố Phan Rang – Tháp Chàm. Không gian lễ hội là dịp để cộng đồng cư dân bản địa, các nghệ nhân làm vang và các nhà khoa học nông nghiệp cùng hội tụ tôn vinh giá trị kinh tế – văn hóa của cây nho, kết nối hài hòa với di sản văn hóa Chăm Pa dọc dải đất Nam Trung Bộ. Nhằm lưu trữ hệ thống dữ liệu chuẩn xác về các sản vật Chỉ dẫn địa lý, chuyên trang Khánh Hòa NSSC không ngừng cập nhật các chuyên khảo bách khoa chuyên sâu, góp phần lan tỏa niềm tự hào văn hóa bản địa tới cộng đồng.
Vươn lên mạnh mẽ từ vùng đất nắng như rang và gió như phan, nho Phan Rang Ninh Thuận là minh chứng sống động cho sức sáng tạo bền bỉ của con người Việt Nam trong việc biến thử thách khắc nghiệt của tự nhiên thành lợi thế độc bản. Những giàn nho xanh mát trĩu quả bên dòng sông Dinh không chỉ mang lại vị ngọt lành cho đời mà còn khắc họa một bản sắc văn hóa nông nghiệp đặc sắc không thể phai mờ.
NSSC Khánh Hòa
khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Khánh Hòa.
Bài liên quan
Trầm hương Khánh Hòa - Linh khí đại ngàn kết tinh nên di sản văn hóa quốc gia
Trầm hương Khánh Hòa cùng kỳ nam thượng hạng là kết tinh kỳ diệu từ cây dó bầu nơi rừng già. Khám phá huyền thoại Thiên Y A Na, nghề xoi trầm và giá trị di sản.
Bánh xèo mực Nha Trang - Dấu ấn ẩm thực khuôn sắt đẫm vị đại dương
Bánh xèo mực Nha Trang cuốn hút bởi lớp vỏ bột gạo đúc khuôn sắt giòn rụm ôm trọn những con mực cơm, mực sữa tươi nguyên túi mật đen ngọt đậm vị biển.
Bánh căn Nha Trang - Tinh hoa thức quà gốm nung đẫm vị hải sản phố biển
Bánh căn Nha Trang kết tinh văn hóa gốm nung truyền thống cùng nguồn hải sản tươi sống vùng vịnh biển, quyện hòa hương vị nước mắm mỡ hành và xoài xanh bào sợi.



