Bỏ qua đến nội dung

Mủ trôm Ninh Thuận - Tinh hoa nhựa cây thanh mát miền nắng gió

Sinh trưởng mạnh mẽ giữa vùng tiểu khí hậu khô hạn khắc nghiệt bậc nhất Việt Nam, cây trôm đã chắt lọc mạch nước ngầm và khoáng chất từ lòng đất cát sỏi để kết tinh thành mủ trôm Ninh Thuận, dòng nhựa quý màu trắng ngà trong trẻo mang giá trị giải nhiệt và dưỡng sinh độc đáo của miền thảo nguyên nắng gió.

NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Những viên mủ trôm Ninh Thuận nguyên chất màu trắng ngà ánh vàng hổ phách tự nhiên

Giữa vùng đất đầy nắng và gió Phan Rang – Ninh Thuận, nơi những triền cát và thảo nguyên đá khô cằn thử thách sức chịu đựng của vạn vật, thiên nhiên lại ưu ái ban tặng những loài thực vật có sức sống mãnh liệt phi thường. Bên cạnh cây nho, cây táo xanh và cây xương rồng, cây trôm vươn mình xanh tốt giữa cái nắng rát bỏng để chắt chiu từng giọt nhựa sống tinh khiết, tạo nên đặc sản mủ trôm Ninh Thuận trứ danh khắp cả nước.

Điều kiện sinh thái vùng khô hạn nuôi dưỡng mủ trôm Ninh Thuận

Sự hình thành và phẩm chất vượt trội của mủ trôm Ninh Thuận gắn liền mật thiết với đặc điểm địa chất, khí hậu bán hoang mạc độc đáo của vùng đất phía nam tỉnh Khánh Hòa – Ninh Thuận. Chính sự khắc nghiệt của thời tiết đã trở thành yếu tố quyết định giúp nhựa cây trôm nơi đây đạt độ cô đặc và hàm lượng dưỡng chất cao nhất Việt Nam.

Bản tính sinh học của cây trôm trên vùng đất nắng

Cây trôm có danh pháp khoa học là cây trôm Sterculia foetida, thuộc họ Cẩm葵 (Malvaceae / Sterculiaceae), là loài cây thân gỗ lớn có thể cao từ 15 đến 25 mét, tán lá xòe rộng dạng chân vịt và bộ rễ cọc đâm sâu xuống lòng đất đá để tìm kiếm mạch nước ngầm. Từ bao đời nay, cây trôm mọc tự nhiên rất nhiều trong các cánh rừng khô hạn thuộc khu vực Vườn quốc gia Núi Chúa, vùng ven núi đá Ninh Hải, Ninh Phước, Thuận Bắc, Thuận Nam và Bác Ái.

Đặc điểm kỳ lạ của vùng bán hoang mạc Ninh Thuận là lượng mưa trung bình năm chỉ đạt từ 700 đến 800 mi-li-mét (thấp nhất cả nước), trong khi lượng bốc hơi nước và số giờ nắng lại đạt mức cực đại. Để tự bảo vệ cơ thể trước nguy cơ mất nước dưới cái nắng từ 36 đến 40 độ C mùa khô, cây trôm phát triển hệ thống ống dẫn nhựa đặc biệt dưới lớp vỏ thân cây. Dịch nhựa này chứa hàm lượng lớn các chuỗi đường đa phân tử có khả năng giữ nước cực mạnh, giúp cây duy trì sự sống xanh tươi ngay cả khi đất mặt nứt nẻ.

Yếu tố sinh thái bản địa Đặc điểm tự nhiên tại vùng đất Ninh Thuận Ảnh hưởng đến chất lượng mủ trôm thu hoạch
Tiểu khí hậu bán hoang mạc Nắng nóng quanh năm, mùa khô kéo dài 8–9 tháng Nhựa mủ tiết ra khô nhanh, trong vắt, không bị chua mốc
Địa hình đất cát sỏi và núi đá Đất xám khô hạn giàu khoáng chất canxi, magie, kẽm Tăng hàm lượng khoáng chất canxi magie tự nhiên trong mủ
Tuổi đời cây trôm khai thác Cây trưởng thành từ 5 đến trên 15 năm tuổi Thân cây tích tụ mạch nhựa dồi dào, độ kết dính cao
Độ ẩm không khí thấp Gió biển và gió thảo nguyên thổi khô ráo liên tục Giúp viên mủ đông kết tự nhiên trên thân cây đạt độ tinh khiết

Từ cây rừng chắn gió đến vùng chuyên canh dược liệu

Trước đây, người dân bản địa và đồng bào Chăm, Raglai thường chỉ vào rừng thu hái những cục mủ trôm tự tiết ra từ các vết nứt vỏ cây tự nhiên để nấu nước uống giải nhiệt sau những giờ lao động trên nương rẫy gần khu vực tháp Po Klong Garai Phan Rang hay đồi cát Nam Cương. Nhận thấy khả năng phủ xanh đất trống đồi núi trọc tuyệt vời cùng giá trị kinh tế, dược học to lớn của loài cây này, từ cuối thế kỷ XX, người dân địa phương đã nhân giống và phát triển hàng nghìn héc-ta rừng trôm chuyên canh.

Song hành cùng các sản vật nông nghiệp chịu hạn nổi tiếng như nho Phan Rang Ninh Thuận, táo xanh Ninh Thuận và măng tây xanh Ninh Thuận, những cánh rừng trôm thẳng tắp vừa đóng vai trò lá chắn sinh thái ngăn cát bay, chống sa mạc hóa, vừa cung cấp nguồn nguyên liệu mủ trôm ổn định bậc nhất cả nước.

Hình ảnh quả trôm chín đỏ cam cùng những khay mủ trôm Ninh Thuận nguyên chất
Hình ảnh quả trôm chín đỏ cam cùng những khay mủ trôm Ninh Thuận nguyên chất

Cấu trúc sinh hóa và đặc điểm nhận diện mủ trôm Ninh Thuận

Khác biệt hoàn toàn với nhựa thông hay mủ cao su không tan trong nước, mủ trôm Ninh Thuận là một loại gum thực vật tự nhiên (Karaya gum) sở hữu cấu trúc hóa học đặc biệt cùng khả năng trương nở gấp hàng chục lần thể tích ban đầu khi ngâm trong nước sạch.

Hợp chất polysaccharide và hàm lượng khoáng chất quý

Theo các công trình phân tích dược học và hóa thực phẩm, thành phần cốt lõi của nhựa tiết tự nhiên thân cây trôm là một phức hợp hợp chất polysaccharide trương nở có trọng lượng phân tử rất lớn (khoảng 9 đến 10 triệu Dalton), được cấu tạo từ acid D-galacturonic, D-galactose, L-rhamnose cùng các nhóm acetyl gắn kết chặt chẽ. Chính cấu trúc mạng lưới không gian ba chiều của chuỗi polysaccharide này giúp một gram mủ trôm khô khi gặp nước có thể hút và giữ lại từ 60 đến 100 mi-li-lít nước, tạo thành khối thạch mềm mịn như tuyết trắng.

Bên cạnh chất xơ hòa tan quý giá, mủ trôm sinh trưởng trên vùng đất đá vôi và cát biển Ninh Thuận còn tích tụ hàm lượng khoáng chất canxi magie tự nhiên, kali, sắt, kẽm cùng hơn mười loại acid amin thiết yếu như acid aspartic, acid glutamic, leucine và proline. Nhờ không chứa tinh bột và chất béo, mủ trôm trở thành nguồn bổ sung chất xơ sinh học lành mạnh cho hệ tiêu hóa.

Đặc trưng hình thái và màu sắc mủ trôm nguyên bản

Trên thực tế, phẩm chất của mủ trôm nguyên chất màu trắng ngà được đánh giá dựa trên độ trong trẻo, màu sắc tự nhiên và trạng thái nở khi ngâm nước:

  • Màu sắc và hình khối khi khô: Mủ trôm Ninh Thuận loại một thu hoạch đúng mùa nắng có màu trắng ngà trong suốt hoặc trắng ánh vàng hổ phách nhạt như đường phèn kết tinh, bề mặt khô ráo, cứng giòn, hoàn toàn không có đốm đen của vỏ cây mục hay vết mốc xám. Khi đưa lên ngửi, viên mủ khô có mùi chua dịu rất nhẹ đặc trưng của nhóm acid hữu cơ acetyl tự nhiên.
  • Trạng thái khi trương nở trong nước: Khi ngâm trong nước mát từ 12 đến 18 giờ, viên mủ trôm nguyên chất nở bung thành từng sợi hoặc từng mảng thạch trắng trong như pha lê, kết cấu dai giòn sần sật nhẹ và các tua thạch bám kết vào nhau chứ không bị vữa nát hay tan loãng hoàn toàn thành nước đục.
Tiêu chí đánh giá Mủ trôm Ninh Thuận nguyên chất loại 1 Mủ trôm kém chất lượng hoặc thu hoạch mùa mưa
Màu sắc trạng thái khô Mủ trôm nguyên chất màu trắng ngà, ánh vàng nhạt trong trẻo Màu nâu sẫm, đen đục hoặc trắng bệch do tẩy hóa chất
Tạp chất bề mặt Sạch vỏ cây, khô giòn, kích thước viên đồng đều Lẫn nhiều dăm gỗ, vỏ cây và bụi cát bám dính
Độ trương nở trong nước Nở gấp 60–80 lần thể tích, sợi thạch trong và dai Nở ít, dễ bị nhão nhớt hoặc lắng cặn đục dưới đáy
Hương vị tự nhiên Vị thanh mát trung tính, thoảng hương thảo mộc nhẹ Có mùi chua gắt do lên men hoặc mùi hắc lạ

Kỹ thuật khai thác truyền thống đối với mủ trôm Ninh Thuận

Để thu được những giọt nhựa tinh khiết mà không làm suy kiệt sức sống của cây rừng, người nông dân địa phương đã đúc kết quy trình khai thác mủ trôm Ninh Thuận tuân thủ nghiêm ngặt chu kỳ sinh lý của cây và điều kiện thời tiết nắng khô.

Quy trình đục lỗ lấy mủ thuận theo chu kỳ sinh trưởng

Cây trôm chỉ bắt đầu được đưa vào khai thác mủ khi đã đạt độ tuổi từ năm đến bảy năm trở lên và đường kính thân cây đạt tối thiểu từ 20 đến 25 xăng-ti-mét. Mùa thu hoạch mủ lý tưởng nhất kéo dài suốt mùa khô từ tháng Hai đến tháng Tám dương lịch, khi bầu trời Ninh Thuận hoàn toàn tạnh ráo và nắng ấm tràn ngập. Người dân tuyệt đối tránh lấy mủ vào những ngày mưa dầm vì nước mưa ngấm vào vết đục sẽ làm mủ bị loãng, chuyển màu đen và gây thối thân cây.

Khi áp dụng kỹ thuật đục lỗ lấy mủ, người thợ dùng đục sắt sắc bén đục những ô vuông nhỏ có cạnh khoảng ba đến bốn xăng-ti-mét, sâu vừa chạm tới lớp gỗ giác từ một đến hai xăng-ti-mét, bố trí so le nhau theo hình xoắn ốc quanh thân cây. Tại vị trí vết thương cơ học, cơ chế tự chữa lành của cây trôm Sterculia foetida lập tức kích hoạt, đẩy dòng nhựa tiết tự nhiên thân cây trào ra ngoài để bịt kín vết đục.

Người dân thu hoạch những khối mủ trôm Ninh Thuận kết tinh trên thân cây trôm
Người dân thu hoạch những khối mủ trôm Ninh Thuận kết tinh trên thân cây trôm

Thu hoạch mủ đông kết dưới nắng và chế biến đa dạng

Dưới cái nắng khô ráo và gió lộng của thảo nguyên, dòng dịch nhựa trắng trong tiết ra ngoài vỏ cây sẽ tự động bay hơi nước và đông cứng lại thành từng khối tròn hoặc dải dài bám chặt trên thân cây sau khoảng ba đến năm ngày. Người nông dân đi dọc theo các hàng cây, dùng dao sạch nhẹ nhàng tách lấy những cục mủ đã khô ráo hoàn toàn, phân loại riêng những viên mủ trắng tinh khiết ở phần đầu với phần chân mủ dính vỏ cây.

Sau khi thu hái về, mủ trôm thô được phơi sấy thêm dưới nắng nhẹ trong nhà lồng kính để độ ẩm giảm xuống dưới 12 phần trăm, sau đó được chế tác thành nhiều quy cách đa dạng như mủ trôm nguyên cục, mủ trôm cắt hạt lựu, mủ trôm kéo sợi hoặc nghiền thành bột mịn kết hợp cùng hạt chia, lá dứa, đường phèn để bảo quản lâu dài.

Giá trị dưỡng sinh và vị thế văn hóa của mủ trôm Ninh Thuận

Từ một sản vật mọc hoang dã nơi rừng khô, mủ trôm Ninh Thuận đã khẳng định vị thế là một trong những đặc sản dược liệu tiêu biểu nhất của vùng đất duyên hải Nam Trung Bộ, gắn liền với đời sống văn hóa và sức khỏe cộng đồng.

Thức uống thanh nhiệt trong đời sống cư dân bản địa

Giữa tiết trời nắng nóng gay gắt của miền đất Phan Rang, một ly thức uống thanh nhiệt giải độc chế biến từ mủ trôm ngâm nở hòa cùng nước đường phèn nấu lá dứa, hạt é hoặc táo tàu từ lâu đã trở thành nét văn hóa ẩm thực bình dị mà tinh tế. Những sợi thạch mủ trôm trong vắt, giòn mát trôi qua cổ họng giúp bù đắp lượng nước và điện giải nhanh chóng, làm dịu cơn khát và mang lại cảm giác thư thái tức thì.

Trong y học cổ truyền và dinh dưỡng học hiện đại, nhờ hàm lượng hợp chất polysaccharide trương nở và chất xơ hòa tan dồi dào, mủ trôm có tác dụng thanh nhiệt mát gan, nhuận tràng tự nhiên, hỗ trợ ổn định đường huyết và điều hòa mỡ máu. Sau khi thưởng thức những món ăn đậm đà gia vị bản địa như thịt cừu Ninh Thuận hay dê núi Ninh Thuận, người dân địa phương và du khách thường dùng một chén chè mủ trôm hạt sen thanh mát để cân bằng vị giác.

Bảo tồn nguồn gen cây trôm và phát triển sản phẩm OCOP

Hiện nay, nhiều sản phẩm chế biến sâu từ mủ trôm tại địa phương đã đạt chứng nhận OCOP từ 3 sao đến 4 sao và được vinh danh tại các kỳ Lễ hội Nho và Vang Ninh Thuận cũng như các hội chợ nông sản quốc gia. Việc phát triển chuỗi giá trị cây trôm không chỉ mang lại thu nhập bền vững cho đồng bào vùng cao Bác Ái, Ninh Sơn mà còn góp phần phủ xanh hàng nghìn héc-ta đất khô cằn ven chân núi.

Trên hành trình số hóa tri thức bản địa và lan tỏa giá trị di sản thiên nhiên, chuyên trang Khánh Hòa NSSC ghi nhận cây trôm và nghề khai thác mủ truyền thống như một biểu tượng cho sự thích ứng thông minh của con người trước thiên nhiên khắc nghiệt. Chắt lọc tinh túy từ lòng đất cát nắng gió để kết tinh nên những viên mủ trôm nguyên chất màu trắng ngà, danh tiếng mủ trôm Ninh Thuận mãi là thức quà sức khỏe quý giá trên bản đồ đặc sản Việt Nam.

Chia sẻ:
KC

NSSC Khánh Hòa

khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Khánh Hòa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất