Bỏ qua đến nội dung

Đồi cát Nam Cương - Vẻ đẹp nguyên sơ của tiểu sa mạc gió cát miền nắng Phan Rang

Trải dài gần bảy trăm héc ta nơi dải đất ven biển xã An Hải thuộc huyện Ninh Phước, đồi cát Nam Cương quyến rũ lòng người bởi những sống cát vàng óng ả chuyển dịch không ngừng theo nhịp gió mùa Đông Bắc và gió biển Đông Nam.

NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh những triền cát vàng trải rộng mênh mông tại đồi cát Nam Cương dưới ánh nắng bình minh

Nằm cách trung tâm đô thị Phan Rang khoảng tám cây số về hướng Đông Nam và kết nối tự nhiên với không gian bãi biển Ninh Chữ Phan Rang Ninh Thuận, danh thắng đồi cát Nam Cương hiện lên như một bức tranh địa mạo bán khô hạn độc đáo bậc nhất vùng cực Nam Trung Bộ. Được bao bọc bởi những xóm nhà cổ kính tại làng Chăm Tuấn Tú và các vườn cây trái xanh mát, cồn cát di động này phô diễn vũ điệu ánh sáng kỳ ảo từ bình minh đến hoàng hôn.

Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất của đồi cát Nam Cương

Giữa vùng tiểu khí hậu nhiệt đới bán khô hạn đặc trưng với số giờ nắng cao nhất cả nước và lượng mưa trung bình năm thấp, dải ven biển phía Nam sông Dinh đã hình thành nên những hệ thống cồn cát ven bờ có cấu trúc địa chất vô cùng kỳ thú. Khác với những đồi cát đỏ trầm tích cổ tại Bàu Trắng Bình Thuận hay địa hình đá tảng giáp biển tại Mũi Dinh Ninh Thuận, vùng cát trắng vàng nơi đây là sản phẩm giao thoa liên tục giữa dòng hải lưu ven bờ, nguồn phù sa cổ của sông Dinh và chế độ gió mùa hoạt động mạnh mẽ suốt hàng vạn năm kỷ Đệ Tứ.

Tọa độ ven biển tại xã An Hải Ninh Phước

Về mặt hành chính và không gian địa lý, đồi cát Nam Cương tọa lạc trên địa bàn xã An Hải Ninh Phước (tiếp giáp với xã Phước Dinh), nằm ở phía Đông Nam cửa sông Dinh (cửa Đông Hải) và trải dài trên tổng diện tích tự nhiên khoảng 680 đến 700 héc ta. Phía Đông của khu đồi cát hướng thẳng ra biển Đông bao la với dải rừng phi lao chắn sóng ven bờ biển Sơn Hải; phía Tây và phía Bắc ôm sát lấy khu cư trú trù phú của đồng bào Chăm tại thôn Tuấn Tú cùng những cánh đồng trồng nho Phan Rang Ninh Thuận và táo xanh Ninh Thuận xanh ngắt; trong khi phía Nam nối tiếp với dải đồi núi đá hoa cương hùng vĩ kéo dài về phía Mũi Dinh.

Nhờ vị trí nằm khuất sau những rặng tre gai, hàng cây chà là dại và khu vườn canh tác nông nghiệp của người dân địa phương, vùng cát rộng lớn tại xã An Hải Ninh Phước giữ được vẻ đẹp tĩnh lặng, nguyên sơ và tách biệt hoàn toàn với nhịp sống đô thị ồn ào. Con đường dẫn vào chân đồi đi ngang qua những xóm làng bình yên của làng Chăm Tuấn Tú, nơi những đàn cừu, đàn dê thong dong gặm cỏ trên các trảng cát pha sỏi trước khi mở ra một biển cát mênh mông nối liền với chân trời xanh thẳm.

Quá trình bồi tụ trầm tích gió và biển

Dưới góc độ khoa học địa chất và địa mạo học bờ biển, sự hình thành của đồi cát Nam Cương là kết quả của quá trình biển tiến – biển thoái trong kỷ Đệ Tứ (Holocen trung – muộn) kết hợp với cơ chế vận chuyển trầm tích bằng sức gió (aeolian process). Hằng năm, sông Dinh mang theo một lượng lớn cát thạch anh mịn từ các khối đá granit vùng thượng nguồn đổ ra cửa biển Đông Hải; dòng chảy ven bờ sau đó đẩy lượng cát này dạt vào các bãi triều thoai thoải dọc bờ biển An Hải – Sơn Hải. Khi thủy triều rút xuống dưới nắng gắt và độ ẩm không khí thấp, các hạt cát thạch anh khô rời nhanh chóng bị những luồng gió biển thổi bạt sâu vào đất liền hàng cây số, tích tụ dần qua hàng thiên niên kỷ tạo nên những dải đồi cát cao từ mười lăm đến hơn ba mươi mét so với mực nước biển.

Đặc tính khoáng vật của cát tại đây chủ yếu là thạch anh tinh khiết hạt mịn đến trung bình, xen lẫn một tỷ lệ nhỏ khoáng vật nặng như ilmenit, zircon và mảnh vỏ sinh vật biển bị phong hóa mịn. Chính cấu trúc hạt cát tròn đều, độ chọn lọc tự nhiên cao và sắc vàng ngà pha ánh cam nhạt đã tạo cho bề mặt đồi cát khả năng phản xạ ánh sáng mặt trời tuyệt vời, đồng thời cho phép các lớp cát bề mặt trượt lên nhau một cách nhẹ nhàng mỗi khi có làn gió thổi qua.

Thông số địa lý & Địa mạoĐặc điểm chi tiết tại danh thắngÝ nghĩa sinh thái và cảnh quan tự nhiên
Vị trí hành chínhThôn Tuấn Tú, xã An Hải Ninh PhướcNằm cách trung tâm Phan Rang khoảng 8km về hướng Đông Nam
Tổng diện tích tự nhiênKhoảng 680 – 700 héc taMột trong những vùng địa mạo cát bay nguyên sơ lớn nhất Nam Trung Bộ
Độ cao địa hình cồn cátDao động từ 15m đến hơn 35mPhân tầng từ các trảng cát thấp ven làng lên các sống cát cao hướng biển
Nguồn gốc trầm tíchCát thạch anh biển – gió kỷ Đệ Tứ (Holocen)Hạt cát mịn đều, chuyển màu linh hoạt theo góc chiếu sáng mặt trời
Chế độ gió chi phốiGió mùa Đông Bắc (tháng 10 – 4) và Tây NamTạo nên các dải cồn cát bán nguyệt di động thay đổi hình dáng mỗi ngày

Đặc điểm địa hình cát bay và sinh thái tại đồi cát Nam Cương

Điểm khác biệt cuốn hút nhất của đồi cát Nam Cương so với các danh thắng núi đá hay vịnh biển cố định chính là tính chất động học không ngừng nghỉ của bề mặt địa hình. Toàn bộ khu đồi cát giống như một cơ thể sống đang hít thở cùng nhịp gió đại dương, nơi không có bất kỳ dấu chân hay đường sống cát nào giữ nguyên hình dáng cũ sau mỗi đêm gió lộng. Bên cạnh vẻ đẹp hình học của những triền cát, nơi đây còn ẩn chứa một hệ sinh thái bán khô hạn kiên cường thích nghi với nền nhiệt độ bề mặt cát có thể lên tới hơn năm mươi độ C vào buổi trưa hè.

Những triền cồn cát bán nguyệt biến đổi theo gió

Cấu trúc hình thái nổi bật nhất tạo nên diện mạo đặc trưng của vùng địa mạo cát bay tại xã An Hải là hệ thống cồn cát bán nguyệt (barchan dunes) và các dải cồn cát ngang nối tiếp nhau trùng điệp như những lượn sóng đại dương hóa đá. Mỗi cồn cát đều có sự phân hóa bất đối xứng rất rõ rệt giữa hai sườn: sườn đón gió (windward slope) có độ dốc thoai thoải từ 10 đến 15 độ với bề mặt cát nén chặt và phủ đầy những gợn sóng cát (sand ripples) nhỏ li ti đều tăm tắp; trong khi sườn khuất gió (leeward slope hay mặt trượt) lại đổ dốc đứng từ 30 đến 34 độ, tạo thành một đường sống cát (crestline) sắc lẹm uốn cong mềm mại như lưỡi liềm hoặc dải lụa đào vắt ngang bầu trời.

Chỉ cần một cơn gió chướng từ biển Đông thổi mạnh trong vài giờ đồng hồ, hàng triệu hạt cát mịn ở sườn đón gió sẽ bay là là trên mặt đất rồi vượt qua đỉnh sống cát để trượt xuống sườn khuất gió, làm cho toàn bộ các dải cồn cát bán nguyệt dịch chuyển vị trí và tái cấu trúc đường cong hoàn toàn mới. Sự xếp lớp của các tầng cát có kích thước hạt và màu sắc khoáng vật đậm nhạt khác nhau còn tạo nên những đường vân địa chất xoáy tròn kỳ ảo trên bề mặt sườn đồi, biến mỗi mét vuông cát thành một bức họa trừu tượng độc bản của thiên nhiên.

Đường sống cát sắc nét và những gợn vân cát uốn lượn theo gió biển tại đồi cát Nam Cương
Đường sống cát sắc nét và những gợn vân cát uốn lượn theo gió biển tại đồi cát Nam Cương

Thảm thực vật chịu hạn và loài nhông cát

Mặc dù mang vẻ ngoài khắc nghiệt của một tiểu sa mạc thu nhỏ, đồi cát Nam Cương vẫn duy trì một hệ sinh thái bán khô hạn giàu sức sống ở các trảng cát thấp và vùng rìa tiếp giáp thôn làng. Để chống chọi với gió cát vùi lấp và sự thiếu hụt nước ngọt bề mặt, thảm thực vật bản địa tại đây đã tiến hóa theo hướng phát triển bộ rễ cọc đâm sâu hàng chục mét xuống tầng nước ngầm dưới chân đồi, đồng thời thu nhỏ diện tích lá thành gai nhọn hoặc phủ lớp sáp dày giữ nước. Dọc theo chân đồi và các hõm cát ẩm là những quần thụ xương rồng bà (Opuntia), cây pandan dại (dứa biển), cỏ lông chông (Spinifex littoreus) bò lan trên mặt cát như những bánh xe quay theo gió, cây chà là rừng, cây trôm (nguồn nguyên liệu tạo nên sản vật giải nhiệt địa phương) và những rặng phi lao rì rào chắn cát bảo vệ ruộng đồng.

Ẩn mình dưới những bụi cỏ gai và lớp cát ấm áp là thế giới động vật hoang dã đặc hữu của vùng cát ven biển Nam Trung Bộ, tiêu biểu nhất là loài nhông cát Ninh Thuận (Leiolepis) cùng các loài thằn lằn bóng, côn trùng cát và chim sơn ca làm tổ dưới bụi thấp. Loài nhông cát Ninh Thuận có thân hình thon dài khỏe khoắn, lớp vảy da đổi màu linh hoạt tiệp với màu cát vàng và đôi chân sau cực khỏe giúp chúng chạy lướt trên mặt cát nóng bỏng với tốc độ chớp nhoáng trước khi đào hang sâu hàng mét dưới lòng đất ẩm mát để trú ẩn. Sự hiện diện của thảm thực vật cố định cát và quần thể sinh vật bản địa tạo nên vòng tuần hoàn sinh thái cân bằng, ngăn chặn nguy cơ hoang mạc hóa lấn sâu vào khu vực canh tác nông nghiệp của cư dân.

Bức tranh cảnh quan kỳ vĩ bao quanh đồi cát Nam Cương

Không chỉ thu hút bởi vẻ đẹp nội tại của những đường cong cát mịn, đồi cát Nam Cương còn sở hữu một tầm nhìn toàn cảnh (panorama) hiếm có khi nằm ở giao điểm của bốn lớp không gian tự nhiên đối lập gồm biển cả, đồi cát, đồng bằng nông nghiệp và núi cao. Đứng trên những đỉnh cồn cát cao nhất vào những thời khắc chuyển giao ánh sáng trong ngày, con người dễ dàng cảm nhận được sự giao hòa tráng lệ giữa đất trời vùng duyên hải cực Nam Trung Bộ.

Vũ điệu sắc màu cát vàng lúc bình minh

Thời khắc kỳ diệu nhất làm nên danh tiếng của vùng địa mạo cát bay An Hải chính là khoảng thời gian bình minh vừa ló rạng từ mặt biển Đông và lúc hoàng hôn buông xuống sau dãy núi phía Tây. Khi những tia nắng đầu tiên trong trẻo chiếu xiên qua các đỉnh cồn cát bán nguyệt, một nửa sườn đồi đón nắng lập tức bừng sáng với sắc vàng kim rực rỡ, trong khi nửa sườn khuất nắng vẫn chìm trong bóng râm màu tím thẫm, tôn lên đường sống cát uốn lượn sắc nét phân chia hai mảng sáng – tối đầy kịch tính. Những gợn vân cát nhỏ li ti trên mặt đồi hiện lên nổi khối rõ mồn một như những lớp vảy rồng vàng óng trải dài vô tận.

Điều kỳ thú là sắc màu của cát biến đổi liên tục theo từng cung bậc thời gian trong ngày: lúc hửng đông trước khi mặt trời mọc, cát mang màu trắng xám dịu mát; khi bình minh lên cao, mặt đồi chuyển sang màu vàng tơ óng ả; tới giữa trưa nắng gắt, cả không gian rực lên sắc vàng trắng chói lòa dưới bầu trời xanh ngắt không một gợn mây; và khi chiều tà buông xuống, những triền cát lại nhuốm sắc cam đỏ ấm áp rồi dần chuyển sang màu tím hồng huyền ảo trước khi màn đêm tĩnh mịch bao phủ.

Thời điểm trong ngàyGóc chiếu sáng & Nhiệt độSắc thái biến đổi của bề mặt cátCảnh quan và hoạt động đặc trưng trên đồi cát
Bình minh (05h30 – 07h00)Nắng xiên góc thấp từ hướng biển Đông, cát mát dịuChuyển từ trắng ngà sang vàng kim và hồng cam rực rỡTương phản sáng – tối sắc nét trên các sống cồn cát bán nguyệt
Ban ngày (08h00 – 15h30)Nắng chiếu thẳng đứng, gió biển thổi mạnhVàng trắng sáng chói, các hạt cát bay là là trên đỉnh đồiQuá trình dịch chuyển vân cát và xóa mờ các dấu chân cũ
Hoàng hôn (16h00 – 18h00)Nắng chiều đổ bóng dài từ hướng TâyNhuốm màu vàng đồng, đỏ cam rồi tím sẫm trầm mặcĐàn cừu trở về làng Chăm Tuấn Tú và phụ nữ Chăm đi qua đồi cát

Tầm nhìn hướng biển Đông và núi Chà Bang

Từ đỉnh cao hơn ba mươi mét của các cồn cát trung tâm phóng tầm mắt ra bốn phương tám hướng, một bức tranh phong cảnh đa tầng lớp mở ra khoáng đạt đến tận chân trời. Nhìn về phía Đông và Đông Nam, vượt qua những ngọn đồi cát nhấp nhô và dải rừng phi lao xanh thẫm là mặt nước biển Đông xanh biếc nối liền từ vùng biển Sơn Hải kéo dài tới khu vực Mũi Dinh Ninh Thuận, nơi những trụ điện gió khổng lồ màu trắng quay đều đặn giữa nền trời lộng gió. Nhìn về phía Bắc là toàn cảnh đô thị Phan Rang và dòng sông Dinh uốn lượn hiền hòa giữa những cánh đồng lúa, vườn nho, vườn táo trù phú.

Đặc biệt, khi ngoảnh nhìn về phía Tây và Tây Nam, sừng sững phía sau những triền cát vàng là dãy núi Chà Bang — ngọn núi đá hoa cương gắn liền với nhiều truyền thuyết lịch sử và tâm linh của đồng bào Chăm vùng Panduranga. Sự đối lập thị giác giữa những đường cong mềm mại, uyển chuyển không ngừng biến đổi của cát vàng ở tiền cảnh với khối đá góc cạnh, uy nghiêm bất biến của núi Chà Bang ở hậu cảnh, ngăn cách ở giữa là dải xanh mát mắt của thôn xóm và đồng ruộng, đã tạo nên một bố cục không gian sơn – thủy – sa mạc hài hòa hiếm thấy trên dải đất hình chữ S.

Đời sống văn hóa bản địa gắn liền với đồi cát Nam Cương

Khác với những vùng sa mạc hoang vu tách biệt khỏi đời sống con người, linh hồn và sức quyến rũ sâu thẳm nhất của đồi cát Nam Cương lại nằm ở mối giao hòa máu thịt với không gian văn hóa của cộng đồng người Chăm sinh sống ngay dưới chân đồi. Từ bao đời nay, những triền cát mênh mông tại xã An Hải Ninh Phước không phải là rào cản địa lý mà chính là sân nhà, là con đường quen thuộc in đậm dấu chân lao động và nhịp sống văn hóa mẫu hệ bình dị của cư dân bản địa.

Dấu chân thiếu nữ Chăm bên làng Tuấn Tú

Nằm nép mình ngay dưới chân sườn phía Tây của đồi cát là làng Chăm Tuấn Tú — một palei (làng) cổ của người Chăm theo đạo Hồi giáo Bàni vẫn bảo lưu trọn vẹn cấu trúc nhà truyền thống, thánh đường (Sang Magik) và các phong tục tập quán lâu đời, tiêu biểu là lễ hội Ramưwan của người Chăm Bàni Ninh Thuận diễn ra hằng năm để tưởng nhớ tổ tiên. Mỗi buổi sáng sớm tinh mơ khi mặt trời vừa nhô lên khỏi mặt biển hoặc vào buổi chiều tà khi nắng dịu dần, trên những đường sống cát uốn lượn lại xuất hiện hình ảnh những người phụ nữ và thiếu nữ Chăm trong trang phục truyền thống duyên dáng với chiếc khăn đội đầu (Khăn Matra) bay trong gió, đầu đội những chiếc bình gốm mộc mạc của làng gốm Chăm Bàu Trúc hay những thúng nông sản, bó củi rừng bước đi nhịp nhàng qua đồi cát để trở về làng.

Dáng đi thẳng lưng uyển chuyển để giữ thăng bằng cho chiếc bình gốm trên đầu kết hợp cùng sắc màu thổ cẩm truyền thống từ làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp nổi bật trên nền cát vàng óng ả đã trở thành biểu tượng thẩm mỹ bất hủ của vùng đất đầy nắng gió này. Dưới chân đồi cát, những mục đồng lùa đàn cừu hàng trăm con — nguồn cội tạo nên danh tiếng ẩm thực thịt cừu Ninh Thuận chăn thả tự nhiên trên thảo nguyên bán khô hạn — thong thả băng qua các trảng cát về chuồng trong làn bụi cát mờ ảo ánh chiều hôm, khắc họa một bức tranh mục đồng yên bình và giàu chất thơ.

Hình ảnh thiếu nữ Chăm trong trang phục truyền thống bước đi trên sống đồi cát Nam Cương
Hình ảnh thiếu nữ Chăm trong trang phục truyền thống bước đi trên sống đồi cát Nam Cương

Bảo tồn giá trị địa mạo tự nhiên bền vững

Trong chiến lược bảo tồn đa dạng cảnh quan thiên nhiên và phát triển bền vững vùng duyên hải Nam Trung Bộ, khu vực cồn cát ven biển An Hải – Sơn Hải đóng vai trò như một bức tường thành sinh thái tự nhiên che chắn sóng bão, ngăn mặn và tích trữ túi nước ngọt ngầm quý giá cung cấp cho toàn bộ vùng sản xuất nông nghiệp công nghệ cao cùng các thôn làng lân cận. Trên cổng thông tin Khánh Hòa NSSC, các dữ liệu khoa học về địa chất, sinh thái bán khô hạn và văn hóa bản địa quanh khu vực cồn cát luôn được cập nhật hệ thống nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ di sản thiên nhiên gắn liền với phát triển sinh kế xanh cho người dân địa phương. Việc giữ gìn nguyên trạng các dải rừng phi lao phòng hộ ven biển, bảo vệ thảm thực vật bản địa cố định cát và tôn trọng không gian văn hóa truyền thống của làng Chăm Tuấn Tú chính là chìa khóa để bảo vệ vẻ đẹp nguyên sơ của danh thắng trước những biến đổi của khí hậu.

Trải qua bao mùa gió chướng thổi về từ đại dương xanh thẳm, đồi cát Nam Cương vẫn âm thầm vẽ lại những đường cong kỳ tuyệt của mình dưới ánh mặt trời rực rỡ vùng Phan Rang. Sự hòa quyện giữa vẻ đẹp kỳ vĩ của địa mạo cát bay, sức sống mãnh liệt của hệ sinh thái bán khô hạn và nét duyên dáng trầm mặc của văn hóa Chăm nơi xã An Hải Ninh Phước đã làm nên một tuyệt tác thiên nhiên độc bản, để lại ấn tượng sâu sắc trong tâm thức mỗi người khi tìm hiểu về di sản cảnh quan vùng đất nắng gió.

Chia sẻ:
KC

NSSC Khánh Hòa

khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Khánh Hòa.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất