Làng nghề nước mắm Cà Ná - Tinh hoa ủ chượp cá cơm trên dải đất duyên hải
NSSC Khánh HòaĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Trên cung đường duyên hải Nam Trung Bộ nơi sóng biển rì rào vỗ vào những ghềnh đá hoa cương sừng sững, hương vị mặn mòi của biển cả dường như ngưng đọng trọn vẹn trong từng giọt nước mắm cốt truyền thống. Trải qua thăng trầm của lịch sử, làng nghề nước mắm Cà Ná vẫn kiên trì bám biển và giữ lửa cho phương pháp gài nén thủ công, biến nguồn nguyên liệu cá cơm tươi nguyên và muối hạt kết tinh thành thứ gia vị tinh hoa không thể thiếu trong bữa cơm của người Việt.
Cội nguồn lịch sử hình thành làng nghề nước mắm Cà Ná
Vùng biển Cà Ná từ lâu đã được xem như một điểm hội tụ kỳ diệu giữa thiên nhiên khắc nghiệt và nguồn lợi thủy sản dồi dào. Quá trình khai hoang lập ấp và hình thành làng nghề nước mắm Cà Ná gắn liền với bước chân mở cõi của những lớp ngư dân can trường từ hàng trăm năm trước.
Địa thế biển nước trồi và ngư trường trù phú
Nằm ở tọa độ đặc biệt giáp ranh giữa duyên hải Nam Trung Bộ và vùng biển cực Nam, Cà Ná sở hữu hiện tượng hải văn độc đáo bậc nhất Việt Nam mang tên vùng nước trồi. Dòng hải lưu lạnh từ tầng đáy giàu dinh dưỡng liên tục trồi lên bề mặt mang theo vô số sinh vật phù du, tạo thành bãi thức ăn khổng lồ nuôi dưỡng các đàn cá biển sinh sôi nảy nở. Trong số các loài thủy sản phong phú, các luồng cá cơm than và cá cơm sọc sinh sống dày đặc dọc theo triền biển sâu, trở thành nguồn nguyên liệu dồi dào cho cư dân địa phương.
Thiên nhiên nơi đây còn kiến tạo nên bức bình phong che chắn tuyệt hảo với những dãy núi đá cao vút ăn lan sát bờ biển gần kề danh thắng Mũi Dinh Ninh Thuận và vùng đệm của Vườn quốc gia Núi Chúa. Vịnh biển Cà Ná tuy sóng gió nhưng kín luồng tàu thuyền neo đậu, giúp các đoàn thuyền nan đánh bắt cá cơm có thể cập bến an toàn ngay trong buổi sớm bình minh, tạo điều kiện lý tưởng cho việc chế biến nước mắm khi nguyên liệu vừa được đưa lên bờ.
Bước đường mưu sinh của các thế hệ ngư dân
Từ thế kỷ mười tám, những cư dân miền Trung theo chân các đoàn di dân vào phương Nam đã phát hiện ra tiềm năng vô giá của nguồn cá cơm và ánh nắng chan hòa quanh năm tại eo biển Cà Ná. Ban đầu, lượng cá đánh bắt quá nhiều không thể tiêu thụ hết tươi sống trong ngày nên bà con ngư dân đã nghĩ ra cách trộn cá với muối biển hạt to để bảo quản dự trữ qua mùa biển động.
Qua nhiều thế hệ không ngừng đúc rút kinh nghiệm thực tiễn, việc muối cá đơn giản dần được nâng tầm thành một nghề thủ công bài bản với hệ thống nhà lều, vại sành và thùng gỗ quy mô. Dòng sản phẩm nước mắm Cà Ná Ninh Thuận bắt đầu theo những đoàn thuyền buôn xuôi ngược khắp các bến cảng miền Tây Nam Bộ và vươn ra các đô thị lớn, xác lập danh tiếng vững chắc bên cạnh nước mắm Nha Trang trên bản đồ ẩm thực truyền thống Việt Nam.

Nguồn nguyên liệu tự nhiên làm nên làng nghề nước mắm Cà Ná
Sự khác biệt làm nên linh hồn cho từng giọt nước mắm Cà Ná bắt nguồn từ hai thành phần duy nhất được tạo hóa ban tặng hào phóng là cá cơm tươi rói và muối hạt kết tinh. Lựa chọn nguồn nguyên liệu đầu vào chuẩn mực trong làng nghề nước mắm Cà Ná là nguyên tắc bất di bất dịch được truyền giữ qua nhiều thế hệ.
Cá cơm than béo ngậy được đánh bắt gần bờ
Trong vô số loài cá nổi của biển khơi, cá cơm than được tôn vinh là nữ hoàng của nghề làm mắm truyền thống. Loài cá này có kích thước vừa phải bằng ngón tay út, thân tròn mẩy, dọc sống lưng óng ánh vệt than sẫm màu và đặc biệt chứa hàm lượng đạm tự nhiên vượt trội. Vào mùa đánh bắt rộ từ tháng Ba đến tháng Tám âm lịch, cá cơm than tích lũy lượng mỡ nạc lý tưởng sau những tháng ngày vẫy vùng trong dòng nước trồi giàu vi chất.
Quy tắc vàng của người thợ Cà Ná là chỉ thu mua những mẻ cá vừa rời khỏi mắt lưới khi thuyền vừa cập bờ, thân cá còn nguyên lớp vảy óng ánh và thịt săn chắc đàn hồi. Cá tuyệt đối không được ướp đá lạnh hay ngâm nước ngọt bảo quản, bởi bất kỳ sự can thiệp nhân tạo nào cũng sẽ làm vỡ túi mật cá, gây biến tính enzym tự nhiên và làm giảm độ trong trẻo của giọt nước mắm thành phẩm sau này.
Hạt muối biển lưu kho loại bỏ vị chát đắng
Nếu cá cơm là phần xác thịt thì hạt muối chính là linh hồn bảo vệ và định hình chất lượng nước mắm. Nằm ở tâm điểm của vùng khô hạn nhất dải đất miền Trung với số giờ nắng kỷ lục vượt ngưỡng hai nghìn tám trăm giờ mỗi năm, vùng đất Cà Ná sở hữu những cánh đồng muối biển có độ mặn tự nhiên cao nhất cả nước, tương đồng với danh tiếng của cánh đồng muối Đầm Vua Ninh Hải Ninh Thuận.
Thành phần muối hạt Cà Ná nổi tiếng với hạt to đều, màu trắng tinh khiết như pha lê và hàm lượng natri clorua đạt độ tinh khiết cao. Tuy nhiên, muối vừa cào từ ruộng về tuyệt đối không được đem ướp cá ngay. Ngư dân phải đem muối lưu kho trong các kho vựa thoáng khí từ mười hai đến hai mươi bốn tháng để lượng nước chạt chứa ion magie và kali đắng chát tự động chảy hết ra ngoài. Những hạt muối già sau khi hong khô tự nhiên chỉ còn lại vị mặn thanh tao, khi cắn nhẹ tan dần nơi đầu lưỡi mà không để lại cảm giác gắt cổ cay nồng.
| Tiêu chí kỹ thuật | Đặc điểm thực tế tại làng nghề Cà Ná | Ý nghĩa đối với chất lượng nước mắm |
|---|---|---|
| Nguyên liệu cá | Cá cơm than tươi đánh bắt gần bờ | Quyết định hàm lượng đạm tự nhiên cao và vị ngọt thanh |
| Nguyên liệu muối | Muối biển hạt to lưu kho trên mười hai tháng | Loại bỏ vị chát đắng của muối non tạo độ mặn êm dịu |
| Dụng cụ ủ chượp | Thùng gỗ bời lời niềng đai mây rừng | Giữ nhiệt độ lên men ổn định và không làm biến đổi hương vị |
| Tỷ lệ ướp chượp | Ba phần cá cơm kết hợp một phần muối hạt | Tỷ lệ vàng kích thích quá trình thủy phân tự nhiên hoàn toàn |
| Thời gian ủ chín | Kéo dài từ mười hai đến mười tám tháng | Đảm bảo protein cá chuyển hóa trọn vẹn thành axit amin |
| Màu sắc cảm quan | Màu vàng nâu hổ phách cánh gián trong suốt | Thể hiện độ nguyên chất và kỹ thuật kéo rút lọc cặn chuẩn mực |
Nghệ thuật ủ chượp gài nén tại làng nghề nước mắm Cà Ná
Quy trình lên men nước mắm truyền thống tại Cà Ná là một vũ điệu sinh hóa chậm rãi giữa men gan cá và vị mặn tinh khiết của muối hạt dưới ánh nắng mặt trời. Bí quyết công phu trong làng nghề nước mắm Cà Ná nằm ở nghệ thuật đóng thùng và kỹ thuật gài nén chặt chẽ.
Đóng thùng gỗ bời lời và quy cách gài nén
Trái tim của mỗi cơ sở làm mắm Cà Ná chính là những dãy nhà thùng trầm mặc chứa hàng chục thùng gỗ khổng lồ có sức chứa từ vài tấn đến mười lăm tấn cá. Thùng ủ được đóng bằng thùng gỗ bời lời, gỗ mít hoặc gỗ kiền kiền có thớ gỗ mịn, không tiết ra chất độc hại và có khả năng chịu mặn tuyệt vời trước sự ăn mòn của nước biển suốt hàng chục năm. Quanh thân thùng, các sợi dây mây rừng to bằng cổ tay được bện xoắn kiên cố thành những đai niềng siết chặt các thanh gỗ lại với nhau.
Cá cơm và muối hạt sau khi trộn đều theo tỷ lệ vàng ba phần cá một phần muối sẽ được trút vào thùng ủ. Người thợ áp dụng phương pháp gài nén cổ truyền bằng cách rải một lớp muối dày trên mặt chượp, đặt các nan tre đan khít lên trên rồi dùng những thanh đòn gỗ to khỏe cùng các khối đá tảng chèn chặt xuống đáy. Áp lực nén liên tục ép dịch cá tiết ra từ từ, ngăn chặn hoàn toàn sự xâm nhập của vi khuẩn gây thối rữa từ không khí bên ngoài.
Quá trình phân giải tự nhiên suốt mười hai tháng
Sau khi gài nén xong xuôi, khối chượp bước vào giai đoạn ngủ yên và chuyển hóa sinh học kéo dài từ mười hai đến mười tám tháng liên tục. Dưới tác động của hệ vi sinh vật và các enzym tự nhiên trong nội tạng cá, các chuỗi protein phức tạp bị phân cắt chậm rãi thành các axit amin hòa tan có giá trị dinh dưỡng cao. Khí hậu nắng nóng đặc trưng của duyên hải Nam Trung Bộ đóng vai trò như chiếc lò hấp nhiệt tự nhiên, kích thích quá trình lên men diễn ra đồng đều từ đáy thùng lên đến bề mặt.
Trong suốt thời gian ủ chượp dài ngày, người thợ chỉ thực hiện việc theo dõi nhiệt độ nhà thùng và kiểm tra độ trong của nước bổi. Sự kiên nhẫn tuyệt đối là yêu cầu bắt buộc, bởi bất kỳ sự đốt cháy giai đoạn nào bằng việc bổ sung men công nghiệp hay chất phụ gia hóa học đều sẽ phá vỡ cấu trúc sinh học nguyên bản, làm mất đi hương thơm tự nhiên của cá cơm ủ chín.
Kỹ thuật kéo rút giọt nước mắm nhĩ thơm lừng
Khi khối chượp đã chín ngấu, phần thịt cá tiêu biến hoàn toàn để lại lớp bã chìm sâu dưới đáy thùng, người thợ bắt đầu thực hiện công đoạn mở lỗ lù để kéo rút mắm. Dưới đáy mỗi thùng gỗ có một chiếc lỗ lù được chèn bằng các lớp trấu sạch, cát thạch anh và vải lọc mịn để ngăn cặn bã trôi ra ngoài.
Từng giọt nước mắm nhĩ đầu tiên từ từ rỉ ra khỏi lỗ lù mang sắc đỏ nâu cánh gián sóng sánh như mật ong rừng, trong suốt không một gợn đục. Nước mắm nhĩ được hứng vào xô men rồi đổ ngược lại lên mặt thùng để thẩm thấu tuần hoàn qua các tầng chượp trong nhiều tuần lễ, giúp hấp thu tối đa lượng đạm và tinh chất thơm ngon trước khi đem phơi sương phơi nắng để hương vị đạt độ chín muồi hoàn hảo.

Hồn cốt văn hóa và bảo tồn làng nghề nước mắm Cà Ná
Hơn cả một nghề thủ công truyền thống, làm nước mắm là biểu hiện sinh động cho mối giao hòa gắn bó máu thịt giữa con người với biển khơi bao la. Chiều sâu nhân văn trong làng nghề nước mắm Cà Ná đã hun đúc nên cốt cách kiên cường và tâm hồn nhân hậu của người dân xứ biển.
Dấu ấn văn hóa biển trong đời sống người dân
Hình ảnh những giọt nước mắm mặn mòi gắn liền mật thiết với đời sống tâm linh và phong tục tập quán của các làng chài ven biển. Vào các dịp lễ hội truyền thống như lễ hội Cầu ngư Khánh Hòa, chén nước mắm nhĩ nguyên chất luôn được đặt trang trọng trên hương án cúng Thần Nam Hải bên cạnh trầu cau và hoa trái, biểu thị tấm lòng biết ơn đối với sự hào phóng của biển cả đã che chở cho ngư dân vượt qua phong ba bão táp.
Thưởng thức nước mắm Cà Ná là một trải nghiệm ẩm thực tinh tế, nơi người ăn cảm nhận trọn vẹn vị mặn đượm đà nơi đầu lưỡi nhưng đọng lại rất lâu nơi cuống họng là hậu vị ngọt béo thanh khiết của đạm cá tự nhiên. Đó là thứ hương vị đậm đà thấm sâu vào ký ức tuổi thơ của biết bao thế hệ người con xa xứ, nhắc nhở họ về cội nguồn gian lao mà ấm áp tình làng nghĩa xóm.
Xây dựng thương hiệu và phát triển du lịch làng nghề
Trước áp lực cạnh tranh gay gắt của các loại nước chấm công nghiệp trên thị trường hiện đại, các bậc nghệ nhân và chủ cơ sở tại Cà Ná đã đoàn kết xây dựng nhãn hiệu tập thể, áp dụng tem truy xuất nguồn gốc điện tử và kiên định gìn giữ quy trình sản xuất thủ công không hóa chất. Nhiều cơ sở đã chủ động mở cửa đón tiếp khách tham quan, kết hợp các tour du lịch sinh thái từ Hang Rái Ninh Thuận và đồi cát Nam Cương ghé thăm nhà thùng Cà Ná.
Tại đây, du khách được tận mắt chứng kiến những thùng gỗ bời lời trăm tuổi, lắng nghe nghệ nhân giảng giải về cách chọn cá cơm than và trực tiếp nhấp thử những giọt nước mắm nhĩ tinh khiết vừa mới nhỏ xuống từ lỗ lù. Sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản cha ông với phát triển kinh tế du lịch đang mở ra hướng đi bền vững, giúp ngọn lửa làng nghề luôn rực sáng bên bờ biển quê hương.
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, làng nghề nước mắm Cà Ná vẫn kiêu hãnh khẳng định giá trị trường tồn của một di sản văn hóa ẩm thực độc bản bên bờ đại dương bao la. Cùng với sự đồng hành của hệ thống thông tin di sản trên Khánh Hòa NSSC, những giọt mắm cốt thơm lừng kết tinh từ mồ hôi và tâm huyết của ngư dân sẽ tiếp tục lan tỏa hương vị biển cả quê hương đến mọi miền Tổ quốc và vươn xa trên trường quốc tế.
NSSC Khánh Hòa
khanhhoa.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Khánh Hòa.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Khánh Hòa.
Bài liên quan
Nghề khai thác yến sào Khánh Hòa - Kỹ nghệ vượt sóng gió giữ báu vật biển khơi
Nghề khai thác yến sào Khánh Hòa lưu giữ kỹ nghệ đu dây vách đá và bí quyết bảo tồn loài chim yến. Di sản độc bản kết tinh lòng can trường của người xứ biển.
Làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp - Tinh hoa sắc màu trên khung cửi cổ truyền
Làng dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp lưu giữ kỹ nghệ dệt tay tinh xảo và sắc màu tự nhiên độc đáo. Khám phá kho tàng hoa văn di sản cổ truyền của người Chăm.
Làng gốm Chăm Bàu Trúc - Tinh hoa kỹ nghệ nặn tay nghìn năm của người Chăm
Làng gốm Chăm Bàu Trúc lưu giữ kỹ nghệ nung lộ thiên và đôi tay nặn gốm không dùng bàn xoay. Di sản văn hóa phi vật thể ghi dấu bản sắc độc bản của người Chăm.



